Эйнштэн харцангуй онолоо томъёонд буулгахын тулд хориод жил зарцуулсан байдаг. Түүнийг санааг хожим дэлхий дээр арван хоёрхон эрдэмтэн энэ бол агуа санаа гэдгийг бүрэн хүлээн зөвшөөрсөн байдаг. Өөрөөр хэлбэл энэ дэлхийн хэдэн тэрбум хос шааригнуудын даавраас арван хоёрхон нь Эйнштэнд дөхөж очсон гэсэн үг. Юу гэхээр дээд оюун ухаан гэгч зөвхөн онцгой тохиолдоор илэрч түүнд дөхөж очих ухаантануудыг мөн л онцгой тохиолдлоор шигшин шүүж гаргаж ирдэг. Тиймээс шалгарсан сайн оюун ухааны тухай ярих нь нийтийн хүрээнд ярьдаг зүйл огт биш юмаа.

Яруу найрагч

Хааяа даа муу ахтайгаа гудманд таарах. Мэнд мэдээд зөөлөн гүн нүд рүү нь харах тоолондоо би өөрөөс минь өөр хэнд ч мэдэгдэхгүй юу нь ч юм тийм нэг тааж хэлэхийн аргагүй зүйлд автдаг. Тэгээд л салцгаах. Янз шог байдлын энэ хорвоо дээр яруу найрагч тэгээд л цааш алхах, булан тойртол нь араас нь харж зогсдог юм. Цэндийн Доржсэмбэ шиг тийм нэг яруухан яруу найрагч орчлонд ховор шүү. Ховорын тулд бурхан түүнд билэг авьяасыг харамгүй хүртээж, түүний билэг танхай авьяасаараа нэрсэн яруу найргаар хүмүүс умдаалж явдагийг би мэднээ. Саяхан хэвтэрт байхад минь “Бэгтэрээ чи үхэж болохгүй үхэж болдоггүй юм” гэхэд нь өөрийн эрхгүй сувдан нулимс бөмбөрүүлсэн сэн. Өчигдөрхөн надтай утсаар хорвоо нэг л уйтгартай байгаа тухай ярихад нь яагаад ч юм. Ихэд гуниж гутарсан сан би. Мэдэхгүй л дээ. Сэмбэ ах минь тийм нэг зөөлөн хүн. Тэр зөөлөн чанар нь надад их юм бодогдуулдагийг би сүүлийн үес их л анзаарах боллоо.

Түүний “Өлзийтийн суурин” унших бүртээ би уйлдаг юм. Гайхалтай шүлэг уйлахгүй байхын аргагүй тийм... Өлзийт гэж. Баян-Хонгорын төвөөс наашаа хориодхон км байх. Тэнд Цэндийн Доржсэмбийн Өлзийтийн суурин буй. Нутаг орон нааш цааш явах бүр дайрдаг юм. Өлзийтийн суурингаар. Үнэндээ Өлзийтийн суурин бол Доржсэмбэ юм. Доржсэмбэ бол Өлзийтийн суурин юм. Тэнд жинхэнэ яруу найрагч л төрсөн баймаар цаанаа л нэг өөр увьдастай нутаг шиг надад санагддаг юм. Үнэндээ Цэндийн Доржсэмбэ бол гайхалтай яруу найрагч түүний яруу найраг бол үнэндээ ертөнцийн цаад хязгаараас дуулдаж буй одоохондоо бидний мэдэж амжаагүй сонсоогүй тийм амьсгалтай тийм агаартай.тэндэхийн өвс тэндэхийн авсны бичиг шиг тийм яруу найраг шүү. Тэр хахь өөр яруу найрагч. Тэр золбин нохсын дэргэд талын чоно. Тэр холын холд дүүлсэн чоно бүлгээ.

Түүний яруу найраг үнэндээ хөгжим шиг хөгжмийн тансаг аялгуу шиг. Хэзээ хэдийд ч уншсан өөр өөр заримдаа бүр дуу алдмаар гээч. Гайхан бахадмаар гээч... Тэр шүлгээ үүрээр бичдэг шиг надад санагддаг юм. Тамхиа нэг сайн баагуулж аваад л хоромхон зуур бичиж орхидог байх. Тэгээд бичсэнээ уншин хүүхэд шиг хөөрч догдолж зөөлөн инээмсэглэдэг байх гэж надад харагдаад байдаг юм. Тэр юмыг маш сониноор ажигладаг нь шүлгүүдээс нь нэвт харагддаг тэр бол нэг бодлын гайхалтай уран зураач. Танхай зүйрлэлүүдтэй. Шүлгүүдээс нь тасдаж авч ишилж болдоггүй нь бас их сонин. Энэ бол мундаг уран чадвар шиг надад санагддаг. Тэр үгийг дархны инжаан шиг урлаж чаддаг нь шүлгүүдэд нь их зохиролтой илүү дутуугүй буусан байдгаас анзаар ч болно. Анзаарахгүй ч байсан болно тэр бол яруу найраг бичдэг яруу найрагч учраас түүнийг маш цөөхөн хүн нээж маш цөөхөн яруу найрагч түүний энд хүрнэ гэдгийг би хэлж чаднаа. Орчлонгийн жам ёсны эргүүлэг дундаа ерөөлөөр учирсан ахынхаа тухай цухас дурдахад иймсэн. Илүү арслан танхай юм дүү нь бичиж чадна л даа. Таны тухай. Цаг нь болоогүй байна. Хүүхдүүд жоохон бичиг харая. Таны энд хүрэх хүүхэд байна уу гэж. Яруу найрагчаа миний агуу их ах Цэндийн Доржсэмбээ.

Хас Бэгтэр

Үгс Үгс Үгс

Тэр цагт Бэгтэрийг юу бодож явсаныг тэр цагийн хүмүүс нь ойлгоно биз. Одоо цагт юу бодож яваагаа одоо цагийн оюун санааны сулралгүй зарим нэгэн хэсэг бүлэг зонд нь сургаалгүй сургаал айлдаадхая. Дүрмийн алдаа хамаагүй дүрэмгүйн алдаагүй хэдэн үг бөндгөрт чинь бөөрөнхийлөлгүй шудрага шулуун шулуухан шиг суулгаад өгөе.

Би бээр өчүүхэн муу өт хорхойны төрөлтөн хийгээд бас нэг муу, амьтанд муу саналгүй ялаа алж янгиа эвдэхгүй гэсэн бурханы биш сахил санаваарыг сахих гэх зантай даа заримдаа сахилыг эвдэх гэх яргуу бодол дандаа хатгаад байх биш ч гэлээ гэсэн гэлээ байгаад зарим шунахай хувалзуудыг гэдсийг нь хага яраад бэтгийг нь шахаж байх нь шудрага ёс хийгээд үнэн мөний мөрт нийцэх аваас заримдаа ялаа алж янгиа эвдэхнээ ч яадаг юм гэх бодол төрөгдөх болсоор энэ хүрээд буй болмой.

Бас сайн үйлийн тулд муу үйлийн цөвийг хийсгэн замхраах нь сайн үйлийн тулд л бол гэх бодлоос үүний учир мөрт гавжийн зиндаа бариадхая. Лүүжин тавиад луу унжилгүйхэн шиг. Жинтэйхэн шиг хоньны гулуузаар хийсэн жигнүүр дээр болж байгаа бууз шиг бузгай хэдэн үг. Үг хэдийг айлдяаа.
Орон бүхний поралтарчууд нэгдэхтүн гэсэн озоны цоорхой шиг олон юм ярихгүй ээ. Харж бай.

Аливаа сүргийг зөв мэргэн бодолтон залж чиглүүлж явдаг нь заяаны үнэн юм аа. Хүүхдүүдээ одоо хэдүүлээ жоохон зөв бодолтой зөв замаар тэгш мөсөнд тэргийг түлхэх лүгээ. Үндэсний оюун санаа хийгээд үндэсний оюун санааны дархлаагаа зузаатгах түүнлүгээ үйл мэтэст ханцуй шамлан орох цаг нь болсон шүү!!!

Хуулийн заалт зүйлтгүйгээр нийгмийн амьдралын хэв маягаас хахь өөрөөр дээд түвшинд аливааг харах боломж бүхий хүнд цаанаас өгөгдсөн эрхэм нандин зүйл бол урлаг юмаа. Урлаг утга зохиол гэж агуу зүйл байхгүй тэр нь уламжлан хөгжиж шинэчлэн сэрж цаг үеийнхээ шалгуурыг давж цагийн хожим ч шинээрээ хожмын хүмүүст ч шинээрээ агуу их оюун санаа, агуу ихийн төлөөх шидлэг бурханлаг гэгээрэлрүү хүнийг татдаггүй, агуу ихээрээ байх мөнхрөлийг олоогүй байдаг сан бол хүн төрлөхтөний амьдрал бол шог үзэгдэлрэхүү л юм байхсан.

Үүний тул цаг үеийнхээ оюун санааг тодорхойлж байдаг сэтгэгчдийг хүндлэн биширч тэдний дуулсан замаар замнах нь өөрөө моринд хөллсөн тэрэг лүгээ хүмүүн төрөлтний явдалаа.

Яван чангарахуу. Би энэ хэдэн үгээ тэнд тэнэж яваа тэнэгт зориулж хэлэх гээгүй хотгорт хонио хариулж яваа хоньчинд хэлэх гээгүй арын ууланд адуугаа адгуулж яваа адуучинд хэлэх гээгүй. Хэлэх гээд байна би. Энэ хэдэн үгээ. Ар сайхан монголдоо төрөөд авьяас билгийн хутгийг олоод адгийн шунал албан тушаалын хэнээрхлээс ангид хол анд нөхөддөө зориулж хэлэх гээд байна. Замд ургасан зангууг зайлуулж чадах зориг итгэл зорилго тэмүүлэлтэй залуу зохиолч нөхөддөө зориулж хэлэх гээд байнаа.

Одоо нөхөд та олон ноход биш нөхөд минь. Хөдлөх хэрэгтэй байна. Дашдоржийн Нацагдоржийн ганцаардаж асан. Доноворын Намдагийн хөгшин чоноо бичсэн. Бэгзийн Явуухулангийн Би хаана төрөө бэ? бисэн. Дооровийн бууж мордох хорвоог уянгалуулсан. Данзангийн Нямсүрэнгийн, Очирбатын Дашбалбарын, Сэнгийн Эрдэнийн сэтгэлийн уянгаа сийлсэн энэ монгол хэл энэ монголын утга зохиолын цаашдын хувь заяа хүссэн ч эс хүссэн ч та нарын нуруун дээр ирэх цаг нэгэнт иржээ. Одоо хөдлөх хэрэгтэй. Үгээ хэлж үзгээ шүүрэх цаг болсон. Би эхлүүлээд өглөө та нар үргэлжлүүл.

Энэ гурван давхар түрээсийн байрыг ав хөдлөгө. Юм хий. Энэ түрээсийн байрыг зорилготой мэргэжлийн байгууллага болго. Яагаад та нарт ганц өрөө олдохгүй байна. Гээд бод. Энэ нийгэмд унасан утга зохиолын нэр хүндийг өргө мандуул. Буруу хүмүүс буруу бодлоготонгуудыг зайлуулж зөв бодлого зөв хүмүүсээр удирдуулах цаг болсон шүү.

Би хэнээр ч заалгаагүй заалгахгүй энэ хэдэн үгийг хэлж байгаа юм. Би гагцхүү монголын уран зохиолын цаашдын ирээдүйг гэрэл гэгээтэй байгаасаа гэж хүссэндээ энэ хэдэн үгийг хэлж байгаа юм. Удирдагчийн үг ямагт товчхон байдагчлан. Пүрэвхүүгийн Батхуягаа. Би танд шинэ цагийн утга зохиолын орд цагаан өргөөний эзэн байгаад шинэ цагийн монголын утга зохиолын уяан дээр дүүхэлзэн байгаа билэг танхай оюунлаг зохиолч нөхдийн минь зам мөртөө ханьсан агуу их монголын утга зохиолын шинэ үеийг удирдан залах эрхийг өгөхөд бэлэн байна гэдгээ тэргүүн өчие. Тийн бүхийгээс. Үзэл санаа хийгээд муу үйлийн хандалаас хамгаалан жагсаалын жаа хийгээд ард чинь архираад зогсож байхад ч бэлэн байгаагаа хоёрдугаар өчсүгээ. Гүйцээ.

Зохиосон юмгүй Хас Бэгтэр.

Заан

Урт хушуутай. Уужим ташаатай. Удаан явдалтай, халуун орны сэрүүн орны биш амьтан гээ л яривал ярина ш тээ. Эвтэй дөрвөн амьтаны нэг гээ л эвтэйхэн эвлүүлээ л бас яривал ярина ш тээ. Улсын наадамд долоо давсан бөхөд олгодог морины биш бөхийн цол гээ л нэмээд яривал ярина ш тээ. Ярия л даа. Чүү. Толин хулын төвөргөөнд торгон жолоо өргөсөн монголооо.

Ай сайхан Бурмаа аргагүй сайхан Бурмаа..., бурам шиг сайхан, амалгаа сайтай гаанс ч юм шиг сэтгүүртээ ухууртай уянгатай салхи савиртай үнэгэн шогшоотой. Үйлийн үртэй, үйлийн үргүй сайхан, гадаа гаргаад тохцон амрагын минь торгон доошинзны тод ялдам хээ шиг хээний шаглаас шиг. Шаглааны утас шиг утасны зүү шиг, зүүны сүлбээр шиг, тэр сүлбээрний нүхээр усанд орж буй нүцгэн эмэгтэй харах шиг. Хараад л баймаар шиг хачин сайхааан. Онцгой нэгэн охинд хаядсан шиг онцгой нэгэн дурлалын тухай, тэр дууны гуниг нь ч шиг тэр дууны гэгээлэг сайхан ч шиг юм бүхэн хуран бүрдээд цогцлыг олон цогцлон бүрдсэн нь сэтгэлийн хэц дээр гаргаж өлгөсөн яруу сайхны, яруу сайхан дуу...

Энэ хүүхдийг энэ чигээрээ задгай авьяас, торгон мэдрэмж ухааны цараар нэн тод дуулж чадаад ахиад ах дээрээ алий гэсэн хэдэн сайхан ном боогоод ирвэл. Ах нь чамайг монголын яруу найрагт аргагүй төрсөн заан мөн байна гэж хашгирмаар байна. Начаан.

Хас Бэгтэр.

Илжиг

Нэгэнт төгс төгөлдөрөөрөө бүтээгдсэн юмнаас төгс төгөлдөрөөр дутуу чанараараа. Хүн бол дутуу төрсөн амьтан мөөн гэж. Баабар нэг ярьж байхыг би сонссон юм. Түүний зөв л дөө. Илжиг бол оногдсон өвсөө иднэ. Байгалийн хууль үржил силиекц цаанаас яаж бүтээсэн түүгээрээ л явна. Илжигний хувьд төгс төгөлдөр нь энэ. Харин хүн бол нэг талын антомын нарийн бүтэц бүхий бие махьбодь, бусад амьтдын л адил.Үржинэ хорогдоно. Өтлөнө үхнэ. Нөгөө талын оюун ухаантай сэтгэх чадвар бүхий уураг тархитай амьтан юм. Үүгээрээ л илжигнээс төгс төгөлдөрөөр дутуу төрсөн амьтан юм л даа. Тэр л дутуу чанараараа оюун ухааны хувьд илжиг шиг төгс төгөлдөрт хүрсэн хүмүүс их байх юм даа. Базарваань.

Хороо

Манай хороонд малын нүд сүүмийсэн хавар ирсэн ч ойрын хэдэн жилдээ. Цэлмэг зуныг үзсэнгүй. Сүүмийсэн хавраараа байгаад байдагт би дургүй хүрдэг юм. Онд орох орохгүй нь мэдэгдэхгүй сэнсэрсэн төлөг шиг болцонд би дургүй хүрдэг юм.Яахав нэг хавтгайгаас нөгөө хавтгайр уу шилжсэн нийгмийн оюун санааны шилжилтээс хойш би ярих гээд байна л даа. Албагүй л дээ. Нийгмийн шилжилтээр хороо хороо болох боломж их байлаа. Даан ч болоогүй. Үүний учир шалтгааныг надаар хэлүүлэлтгүй мэдэх нэг нь мэдэх биз.

Манай хороо гунжин шахуу үнээтэй болсон ч сүүл сааль өгөлгүй. Тэгсгээд өнгөрөв бололтой. Одоо манай хороонд гоё юм болно доо. Манай хорооныхон хэсэг хэсгээрээ тус тусын мөрийн хөтөлбөр бодлого зорилтоо дэвшүүлж байгаад хорооны овгороо шалгаруулах юм. Би боддог юм. Бурхан минь. Сүүмийсэн хавраараа баймааргүй байна. Сүү муутай том үнээтэй баймааргүй байна. Арай гайгүй овгортой болмоор байна гэж.

Одоо алийн болгон хамтралын үеийн чулуун хороогоороо байх вэ. Энэ хороогоо эрүүл саруул зөв зохион байгуулалттай зөв бодлоготой зөв хүмүүсээр дахин шинээр бариулах цаг ирсэн шүү. Үүний тул залуу үеийнхэн хүчээ өгөх цаг ирсэн шүү. Одоо л эс бол хожимдоно. Хожимдоно гэдэг нь. Хороо маань ёстой. Хоньны хороо болно гэсэн үг.

Хас Бэгтэр

Би

Эрхэмсэг байхыг хүснэ би. Хамраа сөхөхийг хүснэ би. Хямсгар
байхыг хүснэ би. Ганган чамин хувцас өмсөж, үнэтэй утас барьж, жийп хөлөглөж, нүүрэндээ үстэй адгуусаар зугаа цэнгэл хийж, тансаг хаусанд амьдарч, өөр зуураа бэл бэнчингээрээ гайхуулж, бусдын дээрээс шүлс хаяж, ядарсан зүдэрсэн улсад дээрэнгүй, сувсан сувдаг баячууд эрх ямбатангуудын өмнө, дохилзож долгинож явахыг хүснэ би гэж. Хэлэх юм шиг. Би харагдаад байна уу?

Тэгдэггүй юм. Би эрхэмсэг явна. Хамраа сөхөхийг хүсэхгүй би. Хямсгар байхыг хүсэхгүй би. Өөрийнхөө боломжоор өөрийнхөөрөө шудрага шулуун амьдрахыг хүснэ би. Үнэтэй зугаа цэнгэлээс үүрд хол явахыг би хүснэ. Ядуу зүдүүст тусалж, шудрага бусаар хөлжигч, шудрага бусаар эрх ямбанд залрагсадын өмнөөс салаавч тавьсаар байна би. Орцны найранд онгиролгүй ордны найранд агсам тавьдагаараа тавьсаар л байна би.

Эрхэмсэг явах болно би. Үнэн явах болно. Гайхал тэнэгүүдийн дунд галзуу солиотны дүрээр гайхуулж гайхшруулж явах болно би. Би хүн чанараа хэзээ ч гээхгүй явах болно. Хүн чанараараа ядмаг амьтасын дэргэд хүн шиг явах болно би. Зүүдэлж амжаагүй зүүд шиг чинь явах болно. Зүүдэлж ч амжихгүй зүүд чинь би байна.

Эрхэмсэг байсаар байна би. Би гагцхүү оюун санаа хийгээд түүнлүгээ жул амьтас түүнлүгээ мунхаг мундар явдалтангууд хий сүр юмсын дэргэд эрхэмсэг байх болно. Би гагцхүү оюун санаа хийгээд түүнлүгээ асар дээд хүмүүнээ ухааныг арсаж тэмүүлж тэмцэж явах болно.

Би гагцхүү оюун санаагаараа эрхэмсэг бардам омог бадрангуй явах болно.

Тиймээс би. Салаавч тавих газраа тавьсаар л явах болно. Хүсвэл би ордон дүүрэн үзэгчдийн өмнөөс ч яг л Бахман шиг...

Хас Бэгтэр

Морьд

Биеэ угаадаггүй бэлгэвч хэрэглэдэггүй /шудрага шулуун гэдгээр нь ухаараарай таминь/ бэлэг танхай монгол билээ би. Би халхын хавтгай дээр ханаа дугуйлсан хаан /халхын хавтгайн хаан нь ч эзэн нь/ монгол билээ.Билээ би Бэгтэр. Хэдэн үг. Үг хэдийг сүнгнүүлээдхэе. Цохон дундуур чинь. Аяа налгар монгол сайхан эх орондоо нартын жамыг элээж л явна даа. Жилийн дөрвөн улиралдаа жинхэнэ монгол би тааваараа аж төрнөм зээ. Чүү. Эрүү боруу харцаганээ шигүүрхэндээ хүчтэй дээ.

Эр хүний хийморь болсон эрмэг сайхан хүлэг морьдынхоо талаар хүүрнэе л дээ. Ай хө уяач хүний жаргалыг уургаггүй та нар яаж мэднэм. Уудам сайхан монгол хэлээрээ цээл уужуухан гүйлгээд чахалзуураар чинь уранхан хуйвдаад. Гавлын чинь амыг нааш нь эргүүлээд өгөе.

Зээ хө. Миний хэдэн морьд болбоос газар газраас цус сэлбэсэн. Унаарт эцэхгүй уяанд нухлууртай уралдаанд хурдтай нь даанч бахтайсан. Би бээр цагийн хөх салхинд гандаа нь үгүй хэдэн жил морь уяахдаа. Айраг түрүү олныг түүж отон метаал олныг цуглуулсанаа тоочиж яааж барна. Тоочиж барая даа би. Тоочмуй.

Халхын хавтгайн өнцөг булан, булан өнцөгөөс цуглуулсан хүлэг морьдынхоо өнгө зүс айль аяга, төрх байцаас нь овоо хэдэн жил морь шинжсэн хүн шиг ярия л даа. Амгай зуузайг аманд чинь хийж байгаад ангайлгаж байгаад нас шүдэнд чинь тохирууланхан.

Ай хө морь уяна гэдэг чинь монгол философь. Филсофь байхгүй юу философь. Өглөө сүргэлж гарахаас авхуулаа л. Жилийн дөрвөн улирал туж дэргэд нь байж, хариулга маллагааг нь тохируулж байж, наадам наргианд давхих эсэх нь хурдан удаан байх зэрэг цөм нэгэн жилийн арга ажиллагааны нарийн нандин философь ухаан, гүн учиг дээрээс зүйн тохируулахаас хамаарчихам. За ингэж байгаам. Нар цухуйвуу үгүй юу. Дээлээ хөөргөж бүсэлж авангуутаа л. Унийн толгойноос цаг тооны цаглабараа шүүрч аваад баруун гарын долоовор хуруугаа түй норгож аваад төдөн оны төдөний өдөр тийм буулттай /лусын буулт/ г.м тийм тийм өдөр /хурьцахуй, хүртэхүй/ бас гэхэм. Нартай, бороотой, салхитай шуургатай, өвстэй, идэштэй, сөлтэй, сөлгүй, өнтэй, өнгүй, мөн тэхэм. Нарийн шүү дээ. Хаагуур хаагуур адгуулахуу? Хаагуур хаагуур бэлчээрлээд хаана оруулж хаана хонуулах уу? гээд асуудлын нарийн нандин ажиллагааг зохирууланхан цохицууланхан...

Бодож бясалгаж, чөдөртэй, чөдөргүй, тушаатай,тушаагүй,аргамжаатай, аргамжаагүй, уяж хоносон, хоноогүй гадаа байгаа хантрайтай мориндоо эмээл юугаа тохон дөрөө юугаа жийн ганзага юугаа цацрууланхан...Туулын хөндийн сугаар баруун зүүн, зүүн баруун, хойно, урд, булан толгой, толгой талгүй давхиад гурав, хоёр, гурав, нэгээр цуглуулж явсаар бүгдийг зүс царай явдал төрхөөр нь мэтгэн бүртгээд нар ташилан алдахын хяраатайд бага тойруугын бэлээд туун “Тулга” уулын горхиноо сэнгүр, боргио, хараа, ерөө аль дуртай умдаагаар нь умдаалж аваад бултаар нь бөөгнүүлэн хурааж аван орхиод авгай хүүхэддээ яаранхан замд ганц нэг айл таарвал бууж морьдоод харьдаг адуучин би чинь жаргаж явнаа.

За цааш нь зэл сунгаж уяа уртсагасан шиг ярия л даа. Тэр жил нэг овооны наадам болдог юм. Тэрэн дээр морь шинжин явж байтал. Нэг давжаа хээр морь жижиг биетэй юм аа. Бага залуу насандаа жоохон гашуун нясуун өвснөөс болоод оёгдсон юм уу гэхээр арай биш ер аятайхан харагдаад болдоггүй. Гэм нь үүдэн хоёр шүд нь орсгой жоохон алцан алхаатай, шүдийг нь болиё гэхэд алхааг нь засаж болмоор санагдаад болдоггүй. Аятайхан оролдвол жороо ч сурчмаар юм шиг. Аа асуулаа удам сударыг нь судаллаа. Овоо юм дуулдаж байна. Хурдны угшилтай нутгийн үрээ байна аа. Төв дэлгэр нутгийн. Уаа наймаа хөөрөө тохирч нөгөө муу үрээгээ ч ногтоллоо. Одоо хүртэл миний нэг итгэлт морь байгаам надтайгаа л адилхан хөгширч явна даа. Сайхан ч жороолно. Жороо морьдын уралдаанд дээгүүр өнгөөр халамцуухан л давхиж ирдэг агтдаа. За тэхэм манай баруун аймгийн угшилтай уг гарал нь Увс нь аймгийн Зүүньговхон сумынх. Хоёр үрээ. Улаан хүрэн, нүүртэй одоо цогтой дэл ихтэй тэрийгээ байнга сэгсэрч явамхай. Ороонго өвсөнд дуртай амьтан таарчихам, өмнөөс бас толгой өргөмтгэй хазаарт сэвгэр нохойгоорсон бол овоо цор цор дуутай баригадын наадам сумын наадам гээд хэдэн хэдэн түрүүтэй тэрэндээ бардам. Хүнээрсэн бол хоёр үгний холбоо таван үгний таацаантай тийм нэг бас л миний хайртай адгуус л даа. Нөгөө нь гэвэл болбоос уу нүд дүүрэн биетэй шинж дүрэмдэн буулгаваас бага залуу наснаас баал цэх хянуур явдалт хий багатай газрын орны тавилттай нам намба алхаатай тэрэндээ хийдэл тун бага шар хонгор зүсмийн. Хянуур давхиатай гараа сайтай бариа тааруу гэхдээ ганц хоёр овоолгоны наадамд түрүүтэй сүрхий амьтаан. Би уяач хүний хувиар одоо бодохом. Алийн болгон дов дошин дээрээ уралдахав. Юм үзэж нүд тайлаад ирэг гээд хойд зүгийн Чита мужруу танил орос уяачдаа жоохон давхил оруулаадах гээд өнгөрсөн намар явуулсан юм.За мөн л чиг шугам яваад байгаа ш тээ.

Уяач миний уг нутгийн гарвалтай сүргийн дундаа харвалзай сүр дүр ихтэй сэвхийсэн сайхан шарга морь нэг бий дээ. Удам угсаа сайтай яалтгүй л хурдан адуу. Уяа сойлго унаа уналганд би байнга л унахам л итгэлт хүлэг минь байгаам. Урд баруун хөлөндөө удмын хурдтай тэрүүгээрээ газар тамгалсан байх мөрт нь мөн ч уранхансан. Хүнээрсэн бол тийм уран гартай тэрүүгээрээ уран зураг зурдаг ч гэх юм уу. Түүгээр нь би сүргийнхээ мөрийг даран олно шүү дээ. Адуун адуун дундаа агтын дээд гэж бий. Тийм агт морьдын минь яалт ч гүй мөөн.

Тэгжихүй надад гурван гайгүй шүдлэн үрээ бий. Хардаг юм. Соёолон суугаад буруу сор суучихгүй бол гайгүй нүүр улайлгачмааргүй хөөрхий нялх амьтас даа. Нутаг холдохгүй Хөтөлийнх нүүртэй сартай нэг хар хүрэн үрээ би их хайртай. Алсдаа яггүй юм дуулгана гэж боддог. Боддог учраас олон үгээр яахав. Олон үгээр яаахуу. Аа бужигнаантай бужигнаан дээрээ будаантай хөөрхөн амьтан. Энэ туул голынх. Нарийн сайхан янцгаана...

Туулийн хөндийх л дөө. Халиун морь байна хачин сэтгэхүйтэй. Харин унаж унан харихуйяа бас л сэтгэлийн минь утсыг хөндөгч уудам саруул санаат заяаны ухаант хүлэг буюу. Бас л нэг хөндийнх үлэмжийн сайхан янзцгаалттай. Үнэхээр сайн үүлэн ягаан мориндоо ташуур нэгэнтэй өгвөл ч өвөлгүй зун зунгүй намар намаргүй хавраар нааш цааш галигуулах би дуртай.

Орхон аймгаас олж ирсэн онгодтой бор шүдлэн минь хязааландаа онгодтой соёолондоо согоотой хавчигтай хавчигдалгүй их насандаа ирэн золгохын ерөөл бодон сайныг санаж явнам л. Энэ л аймгийн хангалын голоос гарвалтай хангал сайхан хүлэг нэг байнаа. Байлгүй яахам. Уян зөөлөн. Усан махбодийн шинжит буй. Сэтгэлийн ороноор нь шинжвэл зүрх сэтгэл сайтай нь тэр нь нүдний тунгалгаас харагдана. Давхар уяанд түүртэхгүй. Даанч сайхан хүний нөхөр хүлэг эрдэнэ минь ээ.

Ар өврөөс нь эхэлхүү. Өврөөс нь эхлэе хангайгаас. Гурван сайхан амьтан байна. Эртний Хархорумын тууриас тэр жил хоёр үрээ авсан юм. Хээр алаг зүсмийн давжаа биетэй. Дөрвөн мөчиндөө тэнцүү хурдтай. Ойрын зайд муу. Алсдаа яалт ч гүй хурдан тийм нэг хүлэг морь байна. Есөн ердэнийн эх орондоо эртний сайхан ерөөлөөр учирсансан. Удаахь нь халтар зүсмийн хайрч тангарах гэх зантай ч цаанаа уян зөөлөн уналганд сайн хөлдөө хийтэй хүзүүндээ бяртай нь хоёр. Дагуух нь Бат-Өлзийнх улаан хонгор зүсмийн уужим сайхан явдалтай урд насандаа лам юм уу гэрийн үнэнч нохой байсан болов уу гэж би боддог юм.Ялгаагүй л бас миний хол ойрдоо эрэл суралд унадаг эрдүү сайхан эрэмгий тэмүүлэмгий хүлэгээ.

Ар сайхан хангайгаас л гэхэд ээ миний уургийн морь, цээж өндөр толгой сэвгэр нарийн улаан хээр морь уранхан амьтан даа. Согсоо нь гурван жилийн хур өвс мэт. Гурван овооны уулзах дээрээс харан шинжвээс өвөл зунгүй оноотой орно унаган махаа алдахгүй салтаа уужим тэр нь бөгсөндөө бяртай өгсүүр замд сайн гэсэн үг.Азрагасан бол нилээд гүймхээ азрага байх байсан даа.Ээ бас уурга юүгээ заланхан унаж явахад биед түшүүртэй ханилгаа сайтай хал үзэж халуун чулуу долоосон хүлэг минү зээ. Минү зээ. Тав зургаан жил дэл сүүлийг нь аваагүй юм. Бүдэн буурал зүсмийн бас л жүүжүү мөнгөн дөрөө даранхан хатируулж явахад жаргалтайн дэлгэр монголын жаргалын сайхаан.Тийн буй хур дэлтэй сүмбэн зээрд морь. Сүрхий давхилтай зээрийн шинжит зэгзийсэн хурдан нь гуниггүй баярын ерөөл буй заа.

Хөвсгөл их далайн зүгээс бас буй.Тарган хонгор морь таатай амьтан даа. Илүү дутуу муу зангүй байгаараа л сайхан буянтай амьтан сан. Сүргийн дундаа намба заасан нь сүрхий ихийг үгүүлэх мэт мэлхий язгуурт буй. Тэр нь аливаад ухаалаг хашир ханддагаас харагдана. Алсын барианд аргагүй л айрагдах армаг юм. Бас л барьцгүй бухах захгүй зантай. Зантай захгүй эрэмгий эр хонгор явдалтай. Явдал дундаа будилаантай. Будилаан дундаа хулжаатай. Хулжаан дундаа хурдтай. Зүсийг нь тогтоон харах хэцүү жилийн дөрвөн улиралдаа жир бусаар хувиладаг нэг амьтан бий шүү надад. Мөн болбаасуу таван цагаан зүсмийн биеийн хийц нь дунд гарын мөнгөн аяга шиг. Зүрх муутайн шинжүү алив наадамд их л хөөрүү. Уяа нь орчвол ч бас л адтай дамшигдаа. Бас нэгэн буй. Адайр ааштай. Ая эвийг нь олох ч бас хэцүү хэцүү. Наанаа тийм ч цаанаа холын бодолтой дор намба суудалтай бидэрт хүлэгийнхээ авьяаст билэг хурданд аргагүй сайхан итгэдэг дээ. Бас л нэгэн буй хадган цэнхэр судалтай дайвар бор үрээг дажгүй харайх боловуу гэж хоёр нүдний дурангаа хол ойрд тусгадаг л.

Хар зүсмийн хоёр сайхан морио яааж магтахгүй байж чадна би. Хоер бүдүүн амьтан бие хаа томтой. Бэлчээр ч томтой. Хар алаг нь Төв аймгийн Батширээтийнх уужим сайхан ташаатай хамар сартгар цээж томтой гүзээ цүдгэр зан сайтай зах дөрвөөр орж яваа зантай хар алагаа өргөмж сэрэхүйд иймсэн.Сэрэн өрөмжлөхүйд сүрдэм бараат гил хар минь Алтайн их уулсын унага бөлгөө. Амгай зуузайндаа дөмөнг хүлхсэн шиг армаг минь жинхэнэ монгол морины шинжийг өвчсөн адгуус даа. Алсдаа андуу эндүүгүй холын холд дүүлэх болтугай. Гил харын минь зүг нэг. Хоёр хүлэг байна. Хүрэн алаг зүсмийн арилжаа сайтай. Хазаар дарам тэмүүлэхдээ хатирч жороо ч юм шиг явдалтай. Яван сайжирах сайжиран чангарах. Их уулсын бага хурд минь. Их уулсын их хурд болох тавилан оноо бий билээ. Тийм байжихуй зассан шагай шиг. Засаагүй шагай ч шиг. Амалгай сайтай гаанс ч юм шиг сортой хүрэндээ би бас хайртайм л. Сүргийн дундаа өвчин эмгэгтэй нэгнээ өөд уруу нь болгож байдаг нь харах нүднээ хүнээрсэн бол хүний их эмч гэмээр л юм даа.

Жаахан шарга дуу шиг баахан шарга Сэлэнгэ мөрний сэргэлэн унагаа гэж. Бур бур дуутай бумбын орны хийморьтой сэр сэр дуутай Сэлэнгэ мөрний долгиотой цалгиатай цангинасан сайхан амьтаан.

Хутагт хувилгаадын шиншигтэй. Хувилгаан шинжийн төрхтэй үс ихт цөс ихт нэг морь бий. Үс зүсийг нь засчвал Болор цомоос боорцог хүртэхгүй болчих бий гэж эмээнэ. Алсаас харсан хүнд бол сүрэг дундаа азрага нь энэ үү гэж хүн андуурмаар. Хүн андуурмааргүй хүнлэг сайхан дэлт хүрэндээ. Янжинлхамын ерөөл айлтгая даа. Тэгсэн цаанаа л нэг жааны хүлгийн хуйхтай хүний унаа жагссан бядтай бидэрт хээр мориороо басгад сэвгэрүүдийн гадаа буух би дуртай. Бас л байнам. Ясан толгойтой янхигар хоньны бор хээр морь нэг байна. Тэр нэг жил тэр нэг эгчийг хаашаа ч юм явчихыг мэдээгүй хөөрөөд л байсан тэр намар нэг уясан юм. Гэтэл би бас л унаган хурдтай морио хонинд унаж байдаг хойлог ухаантай хохимой хоёр нүдээ юм хардаггүй туучы байна даа гэж өөрийн эрхгүй бодож байлаав шүү. Энэчлэн тоочихуйд дээд тэнгэрээс онгодтой дэргэд олондоо тустай.

Дэв сэвийг минь үргээчих. Бөө цамнаан бүргэдийн ханшаарт бүргэд хүрэндээ мордон явахад ч урамтайхан шүү.

Барин бататган өчихөд ганцаараа юм зайлуу л. Дорноговийн догшин буурал морь минь. Дотор ухаалаг шинжээрээ доглууланхан догшуурланхан байдаг л билээ намайг.

Ийн цухас буулгахад иймэрхүү дүр зурагны байх даа. Зарим зөндөөн унага даага бий.Гэм нь таниж мэдэх шагай шиг хэдэн адуу минь хааяадаа агь ганга чихэр өвс зээргэнэ зэтүү идчих гээд байдаг гэмтэй гэхдээ зүгээрээ гараанаас гарсан хүлэг морьд өөр өөрийн давхилаар давхих болмой. Бас өөр өөрийнхөөрөө газын хөрсыг онхи тамгалах болмой. Утга зохиолын идэр залуу морьд уяан дээрээ дүүхэлзэнэ. Урт холын замаа анирдан сэрэн зогсцгоож байна.

Та бүгдийн тухай хурдан хүлгийн шинжийн наян нэгэн шинжээр гадаад дотоодгүй тайлж тайлбарлахуйд оньсого шиг юм болчоод ойлгож ухах хүн нэг их байхгүй болчихоно. За таминь энэ бүгд зүгээр ил цагаан нөхөрсөг шог төдий юм шүү. Дараа таараад ийм тийм гээд барьж авч балбачих гээд байв даа.

Ацалбал өвөл зун хавар намаргүй хачиг салдаггүй даахирсан шар үснээсээ салдаггүй нэг муу бүүдэн саарал морь. Адуу адууны хойноос дэгэнцэн догонцон бараа нөмөрлөн явах адгийн муу адгуус байх бөлгөө. Тэр нь би юм.

Тэр нь тэгээд ядахад шөрмөсөө тавьдаггүй хүлгийн зангаа хаа ч гээдэггүй чонон саарал байгаад. Илт үзэхүй дүрээр ядмаг ч. Илт ухахуй ухаандаа. Унага даага хээлтэй хээлгүй гүү байдас гээд юу байна цөмийг хураан хумиад хээрийн араатан дайснаас хамгаалж явдаг арслан танхай азрага чинь байна гэвэл та нар яах вэ? Ялгаагүй л янцгаах байх даа? За ингээд богдынх нь боорцог дууслаа.

Хас Бэгтэр

Тухайтад, тухай хийгээд тухай бус, тухайд

Гул Ранжиндах гэгч юмаар бүтэн сар хөөцөлдөөд цалин ч гүй царай ч гүй сууж байна л даа би.Суумал бурхан шиг суугаагаараа сууж байна л даа би.Долоон буудлын инжнеэртэй /найргийн, бас тангийн/ эмчилгээний журмаар тан хүртээд.Заримдаа ихдүүлж заримдаа багадуулж хуссаар тэр юм шүү дээ чааваас.Хүнд хэлэлтэй юм биш.Нэг л өглөө муухан сэрэхэд хяруу цавцайж шүүдэ

р уначихсан байх юм.Уначихсан юмын унаагүй гэлтэй биш.Шүүдэр яаж унадаг тухайтад мэтийг мэтгэхээр мэлэн хойлог царайлаа л мэлрээ л сууж байна л даа би.Түдээе чинь хорин нэгдүгээр зуун, хоёр мянган он, арван сар, арван хоёрон, гарагийн таван /илүүц, гэхдээ аргагүй үнэн байдал/ юм гэдгийг сая жааны эр Жамбалдоржийн "яруу найргийн" минийхээр /шүлгийн/ түүврийг гардаж авах даа л мэдлээ.Тэгээд эгүүлж тойруулж харж суухдаа төрсөн сэтгэгдлээ тэмдэглэюү л гэж санасан юм.Тэрнээс шүүмж энэ тэр биш л дээ.Тийм гёлон ч гүй гэдэгээ хэлэе.Тэгж байгаад хэдэн үг хэлчихэе.Ер нь бол байна шүү.Хомсмоолчдоос хойш ярина.Тэгэхээр байна шүү.Урлаг дахь зарчмын асуудал, гоо зүйн ухагдахуун үеэ өнгөрөөж хүч чадал нь барагдаад дуусчихсан одоо системчлэгдсэн онол, үзэл баримтлал зохиох юм уу зохиогдох шаардлага байгаа болохыг таанууд мэдэж л байгаа даа аягүй бол.Гэхдээ яахав илжиг модон худрагандаа юм яваад байна хөөе.Даяараа тийм л байна.Учир начирсаад байх юу байхав.Урлаг өөрөө элдэв янзын пардаакшин студын нийлэг эдлэл метраал шиг л байх болж.Болж юу байхав техник техинлогийн үсрэнгүй хөгжлөө дагаад тэр хэрээрээ техникжиж шинжлэх ухаанжих гэх юм уу гэх болжээ.Өөрөөр хэлбэл энэ Лениний хөшөөг авч хаях шаардлага бий болсонтой адил юм болж байхгүй юу.Тэгэхээр Их багшийн үзэл баримтлалаар дүү орон цаашдаа явахгүй ээ арай өөрөөр явна аа гэдэгтэй агаар жишүү өнөөгийн урлагийн сэтгэлгээ өмнөх үеийн онол парактикаар тайлж тайлбарлахад учир дутагдалтай болчихоод байгаа хэрэг л дээ.Түр орхиё!!

Манай утга зохиол, урлаг арай гайгүй бэлгийн бойжилттой болсон шүү.Эрхийн шилжилт хувьсгаал.Ерөн он /цикл/ эрх чөлөө оюун санааны дэлбэрэлтийн үе үнэн л дээ.Зарим нэг нь хэт дэлбэрээд байхгүй болсон тал бий.Тохироё энэ ямбий бичвэрт гарах үг хэллэг, хандал үүтгэж буй чиг баримжаа, жанжин шугам, нээвэр нуувар санааг, намайг бодвол боловсролтой хүмүүс та нөхөд мэргэн цэцэн ухаанаараа төвөггүйхэн ойлгож буй биз ээ.Аль арван үгийг аль арван хүнд нь тайлбарлах вэ дээ.Чигээрээ хусая.Түрийчийн яриа.Тэгсэн яалаа тийм юм болсон.Марксист, леннист онолоор явж ирсэн урлаг /манайд/ тиймээ Фрейд мэрээд өөр хэн байна.Шал танихгүй онол параачикийн асуудлын шугамаар нэвт шаагаад ороод ирсэн ш тээ.Модерн энэ тэр гээд моод монголоор дуусдаг шиг.Моод монголд эхэлсэн юм.Шинэхэн дээрээ соньхон.Соньхон дээрээ шинэхэн байлаа манайд.Улаан хацартай охид хөвгүүд сэтгэлгээний шоо шинэ шүлэг бичиж, уншиж шоо шинээр сэтгэж тэр хэрээрээ нийгэм олонхийг хуйлруулж байв даа.Соёлжиж дадаагүй шинэ содон юм дуулж мэдээгүй ард түмэнд энэ нь ёстой соньхон чиг зэрэглээ юм уу даа байсан байж таарна.Одоо бүгд цагаан хацартай болсон доо.Болор цомын тайзан дээр зарим нь үлдэж, болсон болоогүй зарим нь явж, болдог зарим нь болоод явж байна уу даа.Улаан дээлтэй л бол манай авгай гэдгээс арай өөрөөр болж ирсэн юм шүү урлаг уран сайхан маань базарваань.

Ээ лам гурван эрдэнэ атаа таван тэнгэр минь.Алт, мөнгө, хүрэл нь яахуу.Алсан сүх талсан сүх, Галсансүхийн хажууд /тонгоруу утгаараа/ жижиг асуудал.Газар доогуур байдаг метаалийн оноосон нэр.Шинэ мянган.Аа бас догь нийтээрээ урбаанжаад ирчихсэн үзэж харах, дуулж мэдэх юм нь өөр болсон.Манай үеийн залуус урлагаар амьсгалж бичиж туурвиж байна.Бас өөр болсон шүү юм аа.Өрнөдийн урлагийн хэм хэмжүүрт дөхөж очиж, барианд байдаггүй юм гэхэд бараагүй үлдэхээргүй /ганц нэг гялтайх/болсон дог.Энэ бол ололт.Бүх юмыг өрнөөр хэмждэг юм ч бас биш болсон цаг үе юм даг уу даа.Бүхэллэг болж ирж байх шив ээ.Бурхан манайхыг л ялгавралаад гавал жижигтэй болгоцон баймааргүй байлтай даа.За тэгээд ерөнхий нэг раам зангидаад орхичихоё.

Раам зангидахаас л уран зураг эхэлдэг юм даг.Тэгээд яах вэ.Ерөнхий ирсүнкний яриа даа.Тулга гээд Бага тойрууд нэг фаап байна.Тэнд Бэгтэр халбага пийв уугаад сууж л байна.Тэнд миний нөхөд галт ус ашиглаад философийн чулуу олчих гээд сууж л байна.Авъяастай ухууртай сэтгүүртэй нөхдөө хүндлэхгүй байхын аргагүй ээ.Сүүлийн үед баллуур нэг их хэрэглэхээ больсон би.Одоо зохиомжоо жоохон цэгцлэе тиймээ.Миний нийлүүрт өчнөөн янз өнгө байна.Шинэ мянган ярих гээд байна.Залуусын шүлэг найраг зураг урлалын талаар бага сага гадарлах болов уу гэж өөртөө найдна.Ихэнхийг нь мэдэх юм.Тиймээс би нэг өнгө сонгоод суурь өнгө авая гэж бодож байна.Кантынхаар "Зураачийн ажлын арга нь ойлгомжгүй, ихэнх хүмүүст, тэр тусмаа уг бүтээгчидэд өөрт нь ч гэсэн оньсого байдаг" гэсэн байдаг нь онгод монгод ороод ирэхээр тийм гэдгийг зарим талаар би хүлээн зөвшөөнө.Харин үзэгчдийн хувьд би юу хэлэхэв.Гүн ухлаадас төрөгдүүлэхээр цаагуур санаагаар ярина гэвэл.Наагуур яриад байна.Ойлгомжгүй, ойлгомжтойн тухайд ихэнх үзэгчээс хамааралгүйгээр жинхэнэ юм үлддэг л шүү дээ.Жинхэнэ урлаг цөөн үзэгчтэй байдаг гэж би мунхаглан боддог шүү ухаантай.Кант дагууд ийм байж болох л юм./ Өөрт мунхаглав, өрөөлд цухуйлгав/.Юу зурахаа би мэдэж л байна.Ямбий бичвэрээ хандал зүүн оролцуулаад байна гэж хардах гэх бий тамина.Үгүй шүү.

Тэгээд жоохон ярилцая.Утга зохиол урлагийн боловсролоор түй ч гүй мань мэт нь юугаа хэлж хуйхаа маажихав.Мэргэн түмэн урлагчдийн өмнө "Бурхангүй газрийн бумба галзуурах" гэгч болох байх.Бумбагүй газрийн бурхан галзуурах... энэ мэдээж наргиа л даа.Хар ухаандаа хагацаан мунхаг ухаандаа муугүй бодсон бодол санасан санаагаа юугаа уран жороо хүлгийн явдлаар урин сэрээж дуудсуу би.

Бурхан ч юм уу, гараг эрхэс галлактикуудын тоосонцороос бөмбөрцөг бий болж.Бурхан ч юм уу, амьдрал бий болж.Бурхан ч юм уу, сармагчингаас хүн бий болж.Бурхан ч юм уу, олон зуун мянган жилийн хөдөлмөрийн үр шимийн дүнд оюун ухаан хөгжиж.Сэтгэдэг гэвэл амьтад ч байх.Харин сэтгэхүйгээ ухамсарладаг гэвэл ончтой байж болох.Хүн идэж уух, өмсөж зүүхээс өгсүүлээд оюуны хэрэгцээгээ хангах зэргээр мэдээж урт удаан хугацааны туршид бий болж ирсэн.Гоо сайхан, мэдрэмж таашаал хүртэх шаардлага оюуны хөгжлөө дагаад нарийссаар ирсэн нь мэдээж.Би бээр оюун ухааныг хүнээс хүнийг нь ялгахад зориулагджээ гэж үздэг тэнэг л дээ.Ингээд хаячихая.Товч ухуудуу санаагаа базаад тиймээ.

Аливаа үндэстэний оюун санаа, ёс зүй, үнэт зүйл амьдрал иргэншлийн хэв маяг ов ондоо тиймээ.Ертөнцийг үзэх үзэл /шашин, г.м/.Гоо зүйн ойлголтууд ч мөн өөр өөр юм.Аливаа цаг үе бүтээгчидээ өлгийдөн авдаг.Бүтээгчид цаг үеийнхээ оюун санааны амьдралыг дүгнэн дамжуулж /хувь бүтээгч/ ертөнцийг тайлж тайлбарлах гэж үнэний эрэлд морддог нь жам.Харагдаж байгаа сайхнаас харж буй сайхныг товчдоо бүтээгч мэдрэмж авъяас бүтээгч үйлээр дамжуулах чадвартай байна гэдэг өөр зүйл тийм үү.Хувь бүтээгчийн зөн мэдрэмж шаналсан оюун ухаанаас тухайн нийгэм олонхийн за даа сүргийн хаашаа явах яах ийх гэх мэт асуудал урган гарч ирсээр өнөөг хүрчихэж байгаа юм уу одоо.Шинжлэх ухаан огт яриагүй.Урлаг нь танин мэдэж туршиж ропот бүтээх гэхээс илүү сэтгэл хөдөлгөх мэдрэмж таашаал өгөх зэрэг хүний оюун санааны зөн мэдрэхүйг өдөөж цэнгэл баяслын дээдийг амтлуулах гэвэл болох уу.Уран хурц мэдрэмжгүйгээр ямар ч урлаг оршин тогтнохгүй, гоо сайхны илэрхийлэлүүд ч тэр.Ухаан авъяас ийм дээ л үнэтэй.

Урлагийн түүх он дараалал зэрэг мэдэж байгаа юм ярихгүй.Миний харж байгаагаар алив юмсын зүй тогтол энгийнээс төвөгтэй, дан шинжээс хосолмол, хосолмол шинжээс нийцэл зохицол гэсэн дараалал байж болох юм.Ерөөс монголчуудын сэтгэлгээ өөр юм.Ихээс бага руу, ерөнхийгөөс ерөнхий бус руу гэх зэрэг задалж харах сэтгэлгээгээрээ өрнө, дорноос ч өөр гэж үздэг.Түүх ойлгож байгаа.Манай урлаг соёлд гавьтай сонь содон юм ихгүй гэж үзэцгээх тал байдаг ч оюун ухааны хувьд дахин давтагдашгүй мэр сэр судар бичиг зэрэг ховор зүйлс цөөн болов ч тохиолддог.

Одоо харин урлаг уран сайхан хаа сайгүй танин мэдэхүйн ул суурьтай мэдлэгийг шаардах болж шинжлэх ухаанжиж иржээ.Орчин үеийн урлаг бүхэлдээ нэг цогц болж ирж байх шив дээ.Өөрөөр буулгавал техник техинлогийн хүч хөгжлөөр нүдэж хэлбэрээс гажсан агуулгийн үнэр ч гүй болсон болоогүй хогийн пүүнкэрний баймаар юмс өдөр тутам үй олноороо төрөн гарч төд удалгүй хогийн пүүнкэрлүүгээ буцаад маршилж байна.Тэнэглэл хийгээд тэнэглэлээ илэрхийлж буй хэлбэр нь урлагийн өөрийнх нь мөн чанарыг гажуудуулаад байх аятай.Буруу юм биш хөгжил дэвшил сайн хэрэг.Харин урлаг маань арай...

Тийм ч биз үгүй ч биз тиймээ.Харин бид, бид гэдэг маань бидний үеийнхэн юу хийж бодож сэтгэж байна вэ?
Гэсэн асуулт 90-д оныхон бол бидний өмнөх замыг засч өгсөн гэдэгтэй маргах гээгүй .Тус тусдаа бүлэг цүлэгтэй залуус өөр өөрийнхөөрөө явж байна.Сэтгэлгээний элдэв эрэл хийгээд хахь өөр содон хэлбэр дүрслэлээр баялаг болсон.Овойж оцойж тасарсан хүн алга.Гарна биз.Зүгээр харахад бас эгзэгтэй үед амьдарч байна.Манай урлаг дэлхийн болоод тэр дайны очих үндэсний юмаа нийтэд хүлээн зөвшөөрүүлэх цаг үеийн хариуцлага хүлээсэн бүтээгч залуус гэж бодож байна.Тийм үгүй эсэхийг хойч үе хүссэн эс хүссэн ч асуух болно.Урсгалаараа норм нормтивоороо хусаад байвал сайн зүйл болохгүй нь тодорхой.
Хэн нь хэн байгаад зураад бичээд ямар одон метаал бай шагналтай байгаад ямар багштай байх, хэнээр магт шүүмж бичүүлж вэ /тийм нэг балай юм яваад байдаг, анкит бол бишээ/ тиймээ.Гэдгээс үл хамааран тэр нь жинхэнэ урлагийн дээд үнэлэмжинд дөхөж үү гэдгээр нь л шүүж тэр нь үлддэг юм шүү дээ.Жинхэнэ гэдэг өрөөсгөл ойлголт ч байж магадгүй.Ямар ч байсан хүн төрлөхтний үүсэн бий болсон цагаас өнөөх хүртлэх урлагийн оюун санааны ертөнцөд гайхан бишрэгдэн үлдсэн, үлдэх сор содон урлагийн бүтээл.Түүнлүгээ тогтсон үнэлэмж, хэмжүүр.
Чоно шиг амьдраа л дуусая.
Манай үеийн “Догшин залуус” нэрийдэх нь /ХХ-р зууны Английн залуу зохиолчдын бүлэг/ -ын /нааш хамаатуулах /-нь “Догшин залуус”-т баттайяа нэрлэгдэх Жамбалдоржийн тухай ярия.Нэг гаргалгаа үндэслэгээ хийх гэж оролдоё.Лангүүгээр “силлогизм” гэх.Бүх Догшин залуус /цаашид “Д” гэе/ шүлэг /Ш/ бичдэг./Бүх Д бол Ш/ Тиймээс бүх “Д” шүлэг бичнэ./Бүх Д бол Я/-/яруу найраг/-чид /Бүх Я бол Ш /.Одоо юу болов./Сократ/ сана!. /Д,Ш,Я/ болж байна.Гаргалгаа юунд хүрэв.Хуурамч нэгжийн /эхний нөхцлүүдээс харж анхаар!/тусламжтайгаар Д,Ш-ын логик загвар битүүрч байна.Өөрөөр хэлбэл энэ үндэслэл гурван Д,Ш,Я /зориудаар Д,Ш,Я!/ “категор”-ын “гипотетик” /таамнаг, таамнал/ -ийн илэрхийлэмжээс бий болж байна тийм үү.Тэгэхээр одоо “категор”-ын силлгозмын “хэлбэр” болж байна.Категорын Д,Ш байх нөхцөлд гаргалгаанд “Я” байх “термин” /нэр томъёо/-г туйлын “категор” термин гэе.Харин энэ дүгнэлтэд “Д” эс байх терминийг дундаж термин.Бас “предикат” /өгүүлэхүүн/ “бодомжийноор нь авая”.”Я” термин гол болж субъект нь “туслах”/туслах гэсэн дээр анхаар!/ термин болж Д,Ш,Я /туслах, дундаж,гол/ болно.Тэгэхээр гол термин нь нэг дэх категорын предикат,туслах термин хоёрдох категорын субъект болж нэг дэх категорын сизиллог болчихож байгаа юм.Жишээг Д,Ш,Я –гаар авсан нь илүү ойлгомжтой болгох гэснийх.”Х” байх нөхцлийг энд албаар орхигдуулав.Ойлгоно биз.Тэгэхээр байна шүү.Д-гийн нэг Жамбалдорж, номынх нь тухай бодлоо Ж,Ш,Я гэсэн дараалалд оруулахыг хичээе.Д-чүүдээс Жамбалдоржийн ялгаатай талыг “Х” категороор олж харах гэж бодсон юм.Бодвол дээр та нөхөд энэ залуугийн шүлгийн талаар болон цаашид тулгамдаж байгаа асуудлаа нилээд хэлцэх шиг болсон миний чихэнд юу ч наалдахааргүй байсан нь үнэн ч наалдаагүйг бодоход довтой хэлцүүлэг өрнөөгүй болов уу гэж таамаглана.Гэхдээ томчууд дотроо бодолтой дороо суурьтай нэгийг бодож хоёрыг тунгааж явдаг бизээ гэдэгт итгэнэ.
Миний ойлгож байгаагаар ш тээ.Хэлний илэрхийлэх боломжинд тулгуурлан гайхалтай уран дүрслэлийг гаргаж, бадаглал болон эгшиглэл утгын гүнзгийрлээр сэтгэл хөдлөлийн тодорхой түвшинд хүргэж тууривсан бүтээлийг яруу найраг гэнэ.Гэж ойлгоод байгаа ш тээ.Ямар ч санаагаар баяжуулан нэмж чимээд хэллээ гэсэн дүр зураг бол ийм буух.Мань бол чамайг нэвт харж байна.Бүр нэвт шүү .Нэгдүгээрт чи хүн хүнээрээ яваа хүн.Хоёрдугаарт чи бол мэдрэмжтэй уянгатай сэтгүүртэй залуу.Гуравдугаарт чи яруу найрагч.Өнөөх багш шавь магт шүүмж энэ тэрээс хол өмнөө найрагч за юу.Тэгэхээр чиний багш бол яруу найраг өөр хэн ч биш чигээрээ л яв.Чи бид хоёр бол хөдөөний хүүхдүүд Урбан соёлтонгууд гүн ухаж мэдрэх нь юу л бол чиний шүлгүүдээс тэгж анзаарлаа.Хөдөө нутгийн зураглал сайн.Гэхдээ сүлэх хэрэгтэй цаашлаад тиймээ хил даваад явж өгөх хэрэгтэй байхгүй юу.Орос, Америкаар ороод тиймээ.Явах л хэрэгтэй.Ерөнхийдөө шүлгүүдийг хайрцаглан бөндөгрөөрөө шүү дээ. Харж байхад сэтгэгдэл маягын юм ч байна.Бусдын өнгө аяс буусан ч тал ганц нэг газар цохиж л явна.Хэт хээнцэрлэх гоёмсог үгүүлэх гээд бүдэрсэн юм ч байна.Энэ бүгд одоохондоо бидний хэнд ч байдаг л алдаа.Гэхдээ л гоё юмаа.Юу хэлэхэв.Чамд догшин залуучууд дотроосоо ялгарах өөрийн гэсэн өнгө төрх байна сайн яруу найрагч болох үүтгэл хамаатал чамд нэгэнтээ бүрджээ.Номонд орсон шүлгүүдийг хэвлэгдэхээс өмнө уншсан болохоор яг тухайн үед төрсөн мэдрэмжээ хуурахгүйн тулд олон юм хуцмааргүй байна.Чи өөрөө юу хийх юу бичихээ дэндүү сайн мэдэж байвал хөндлөнгийн дүгнэлт тэр энэ онц биш байх шүү чамд.Үнэн гэдэг заримдаа худлын гэрч болох нь бий учраас худалгүй үнэнээ л чиний гэх бүтээлийн тухайд өчив.Х нөхцлийг чи толгойгоороо хөл хийнэ үү хөлөөрөө толгой хийнэ үү гэдэг шиг ёстой өөрөө л мэдэж дээ гэхдээ алий гэсэн юм хийх л хэрэгтэй.Чамд аяъяас цаанаас өгөгдсөн өгөгдөхүүн бий шүү дээ.Яах ёстойгоо л бодох хэрэгтэй.Өөрсдөө ч мэдэлгүйгээр хүмүүс ямар нэгэн зохион байгуулалтанд орсоор л байна.Орсоор ч байх биз.Харин...
Төгсгөлд нь юу ч биш байх л даа.Энэ бичвэр.Цухас санаа бодлоо тойм төдий зураглах гэсэн нэг муу юм.Эцэст хэнд хаяглах вэ гэж өөрөөсөө асуулаа.Хариулт нь хаана хаяглахаа би дэндүү сайн мэддэг гэж дотроос минь нэг чоно архираад байна яах вэ?...
Хас Бэгтэр

Хонь ба Урлаг

Мөн үү ? мөн.Хонь муулах урлагтай ажил биш үү.Зарим асуултыг асуухаас нь өмнө хариулчих хэрэгтэй байдаг юм.За бодоё гүйлгээ хар ухаанаар.За нэг хонь муулах хэрэг гарлаа.Хоттой хоньноосоо сонгоно доо.Хонь муулаач бол хонин сүргээ адгуулж ирсэн ухаан арга туршлага өөр юу байна.Уаа бас онгодоор сонгодог тал ч бий байж болно шүү дээ.Байдаг л юм.Ерөнхийдөө харж байгаа хэрэг.За нэг тарган туранхай эр, эм, төлөг, зусаг, эрэг гээд нэг хонь сонгоноо доо тогоогоо тослохын тулд.Одоо процесс явагдана.Алий гэсэн.Яахав тодорхой хэмжээний бэлтгэл өрц цоолох аа цаашлаад тиймээ явсаар байгаад ходоод хүртлэх замын анхан бэлтгэл шатны процессноос юм эхлэнэ дээ.Яахаар байж таарна уу.Өрц цоолохын тулд тонгорого хурц байх естой.Хурцлах естой аажим аажмаар точийлдоод дараа нь билүүнд оруулаад хялгас энэ тэр ирэн дээгүүр нь гүйлгэж үзээд найдвартай юм хийж өрц цоолохгүй бол мөлүү хутгаар мөчид цоолоод гэдсийг нь савируулаад алддаг тохиол бий шүү.Мохоо хут

гаар чадахгүй байж хоньны өрц цоолох гэсэн нөхөд хаа сайгүй нэг их хонь муулах гэсэн хүн л яваад байдаг ачир дээрээ хутга ч гүй хонь ч гүй үлддэг гэмтэй талтай даа.За тэгээд яаж таарахаар байж таарвуу.Одоо нөгөө хонь чинь нэг тийм арьсанд хулдаастай мах л яваад байгаа ш тээ.Арьстай юутай нь идэлтэй биш.Арга хэмжээ авах болно.За нөгөө хонио дээш нь харуулж мөчилж барьж байгаад авын алдчихгүйгээр барих нь байна шүү дээ.Мухар сөөм хяраатай.Бас ярвигтай их нарийн мэдрэмжтэй цоолохгүй бол гэдсийг нь хүү татаад балладаг нөхдүүд байдаг.Давын өмнө гол амин судасруу нь халдаар орж барьж авч чадвал болоод явах нь тэр.Наагуур өөр судал бариад амьтан зовоох өөрийгөө зовоох сэлт юм их л гарна.За тэгсэн одоо нэгэнт хонь босч харайхгүй майлахгүйгээр чинийх болно гэсэн үг.Одоо нарийн задаргаа ухаан шаардана.Анхнаасаа их цэгцтэй логиктой яваад ирвэл сүүлд базахад амар байдаг.Арьсыг нь цэвэрхэн хуулж аваад тиймээ.Одоо гэдэс дотрийг нь цэвэрхэн аваад хосыг нь шувтраад цэвэрлээд ирэх хэрэгтэй.Тэгээд антом дээр ажиллана.Махаа эвдэнэ илүү дутуу махгүй цэвэрхэн огтлох.Хэн хүний тогоонд багтахаар гэх мэт маш нарийн задаргааны ажил ороод ирж байгаа юм.Хавирага хадахаас өгсүүлээд.Нарийн хадвал нарийн цэгцтэй хэм хэмжээтэй зохиролтой харагддаг юм.Тэгж хадсан нарийн эвдэж чадсан хүмүүсийг хот айлынхан тэр аяараа марталгүй санаж мандан бадруулж байх нь зүй ёсны юм.Тэр чинь бас нэг ухааны учигтай байгаа биз дээ.Одоо нэгэнт идэхэд бэлэн болсон махыг түүхийгээр нь идэх үү болгож идэх үү амттай чанах уу амтгүй чанах уу аль талаас нь харахнуу.Тухайн хоньчин хоньчдын асуудал болох юм хуна даа одоо.Яахав ямарч амьтан ходоодныхоо хэмжээгээр идэж тархиныхаа хэмжээгээр сэтгэдэг юм энэ бичвэрийн хувьд ч тэр.

Хас Бэгтэр

Субботникч

Иргэн Гажигмаа хашаандаа таван мод тарилаа гэж бодоё.Мань хүн хувийнхаа юмыг хийж байгаа болохоор.Зүгээрмээ ухаан гаргаж ямарч байсан таваа болоё мод тариад услаж тордоод эргэж тойроод байна.Яагаад гэвэл хуьдаа тарьж байгаа учраас.Мань хүнийг арван хүнтэй цуг өөр хорооны нийтийн өмчийн өөр нутаг дэвсгэрт мод тарь гээд хэдэн хүнтэй явуулбал тэдний тарьсан мод ургадаггүй байхгүй юу.Яагаад гэвэл иргэн Гажигмаагийн хувийн газар нэгэнт биш тэнд мод тарьсан байлаа гээд хэн нь ч эргэж тойрч арчилдаггүй.Субботникоор тарьсан мод ургадаггүйн гай ердөө энэ.Захих минь эрхэм урлагчид минь хэт их субботникч л битгий байгаарай даа.

Улаан натур

Бүсгүй бол час улаан өнгө.Тийм гэдгийг нь би,ер түүний зүгээс миний зүгээс бид хоёрын холбогдож буй тэрхэн хором мөч юугаар яаж холбогдож буй болохыг эс ойлгоно.Ойлгох гэх бүр ганцхан улаан өнгө л гэх бодол надад төрнө.Хар хүрэндүү үс цэнхэр туяатай нүд цайвардуу торгомсог арьс цагаахан хүзүү гэхнээ бас биш,доошлох бүр хоёр товч хүйс гээд доошлох бүр улаан.Өөр бусад өнгө.Байж болох тү

мэн хувилбар гэхдээ л би чамайг улаанаар зурсан.Зурсаар яваад л улаан дээр буучлаа.Гоёмсог уран шилбэ нарийн бэлхүүс тэгш мөр цээж гээд дээшлэх бүр улаан.Ер бүхэлдээ улаан.Ааш аяг зан төрх цөм улаан.Энэ бол сарнайн ч юм уу,хүсэл тачаалын улаан гэсэн үг огт биш.Тийм улааныг магадгүй чиний өмнүүр татсан хуурмаг зан төрх байр байц тийм өнгөц хиймэл дүр төрх чи гаргаж гэмээнэ надад тийм улаан өнгө төсөөлөгдөж би харж байж болох.Тэс өмнөө чи тийм улаан.Нүцгэн улаан үнэн улаан байж чадсаны улаан өнгө надад,чамайг харж байгаа миний нүдэнд надруу харж байгаа чиний нүдэнд тэгж буугаад байгаа хэрэг.Энэ бол бусдын төсөөлдөг шиг тийм улаан өнгө биш.Улаан өнгөтэй,улаан харагдаж байгаа бүхэн улаан биш.Үй түм задардаг.Тэр үй түм задарсаныг цуглуулж зурсаар байгаад улаан болсон тэр улаан.Тэр улаан өнгөн дотроос чамайг гаргаж ирэх гэсэн тэр улаан өнгө л бүхэлдээ чи юм шүү дээ бүсгүй минь.

Г.Б-д

Анхилам үнэртсэн нь сэтгэлийн сэвийг дарах хар үснэрт, тийн үнэрт ялдам бүсгүйн хиргүй ариун үзвээс эрхгүй үзэмжит бие цогцосын гэгээ бараадан ханьсахуй минь халдаар даасанд хандан батад барьсан бат цайз түүнээ хааны сэнтийд заларсан лүгээ халуун омруу, хангалуун сэтгэлэг, хахуун баясал түрдэн явсаныг хэлэх юм биш.Өгөр бие минь өөлөхийн аргагүй муу байсныг өгүүлэх юм мөн биш.Хогийн саванд х

оноод хогтож явсанаа хорхой шавьжнуудад дуулгах юм мөн
л биш.Мөнсөн онц гойдын сэтгэлэг сайхан талбиу ааш ялдам бүсгүй тэр. Гараас нь жүнз нэгээр мөнхийн ус нэгийг хүртээд хүлцэн хоромлоуй.Мөнхүү орчлонгийн наана цаана, цаана наана явдал мунхаг ухаан сэтгэлэгт минь цаана наана, наана цаана нэг болж ирэхүй нь хамтад суугаа бүсгүйн хамт хоёр үгний холбоо, таван үгний таацаа, арван үгний ацаг алив үйлийн ил далд мөн чанарыг хэлцэх аятай таатай сэдэлийг сэдрээсэн минь.Дэргэд суугаа дэлгэр бүсгүйг дундуургүй дүүрэн дүүрэнгүй дундуур дүгнүүлсэн нь дүндээ дүн л...Гарыг чинь үнсээд газрийн мухарт үлдэлгүй.Гараас чинь хөтлөөд газрийн холд гал голомтруугаа ганцхан үлдсэн ээжрүүгээ...

Хас Бэгтэр

Ор хөнжлийн монгол орон

“Халхын сайхан хүүхнүүд наран адил жавхаатай” дууны үгээс...

Энэ бичвэрийг би зүгээр л биччихсэн юм.Нэг зампий нөхрийн ном уншсанаас санаа буруулан өөрийн хэл утга санаа өөрийн явдалд урвуулан үнэн бодит баримтан дээр үндэслэн.Заримд нь шалиг завхай мэт санагдах нь байх л биз.Тэр ч дүүрч.Гэхдээ хэлэх байна.Тийм бодож байгаанууд нь уншаад хэрэггүй.Тэр талаар би илүү нарийн судалгаатай өөртөө илүү их төвлөрч,нарийн дүр дүслэгдэхүүн үйл явдалаа буулгаж үг утгын сонголт тэр талд төвлөрвөл сарын дотор л галзуутай юм бичиж чадна.Нэг их дутахааргүй юм шүү дээ.Илүү метал рок талруугаа хүнд гарын рок дуучин найзынхаа хоолойн хэмжээгээр хүнд хөгжмийн нүсэр ая тавьж байгаад орийн дуугийн тухай дуулж чадахсан билээ би.Бүдүүн хадуун маазарал мэт санагдаж болох.Тийм ч биз.Гэхдээ тэгэж бодож байгаагаас нь хааяа ч гэсэн хувцсаа тайлаад орондоо орж бай гэж хэлэх байна.Дээрх зампий нөхөр бид хоёр сайн эрсдээ хандаж байгаа юм.Тэгж хэлж байгаа юм.Заримдаа иймэрхүү бичлэг ханиад дардаг тустай юм гэдэг шүү гэж.Манай зампий нөхөр бас хэлсэн байдаг шүү тамьна.Энэ бүгд бол.Хамтрагч маань оройн хорин цагаас,”дундаа завсарлагаатай гэж бодоход”, өглөөн есөн цагт босоод надруу инээмсэглэн харах хүртэл хэдхэн цагийн хугацаанд бичсэн зүйл юм.Цааш үргэлжлэх юм.
Жич;Бас хэлэх нь хошин мэдрэмжээр багаггүй, үг яриа ойлгох, утга санаа ухах,цаана наана бодох хэсэг бүлэг зонд нь зориулсан нь хэлчих нь буруудахгүй.Тэрнээс бусад дэмий.Үлдсэн хэсэгт харъяалагддагуудыг нь би ойлгодоггүй юм.Тэд намайг бүр ойлгодоггүй юм.Гүйцээ.

/хурьцал тачаал, судалгаа эргэцүүллийн чөлөөт бичвэр/

Энэ бол сунжруу утгаараа ямар нэгэн байх боломжтой, тэр нь хэтэрхий их ил цагаан олборлох гүнээр төдий ихгүй оюуны амьдрал юмны үйлдэгчидийн яг тэр тэр нэг тодгүй юмст ямар нэгэн байж болох боломжтой байхаар юмны тухайтад нь өгсөн амбаардалт юм.Тэр бүгдэд тохирсон тэгж гаргасан салаавч юм.Аль таарсныгаа бөгсдсөн бөгсдөлт юм.Энэ бол тодорхойгүй утгаараа тодорхой юмны тулд дуулсан цээлхэн хоолойн дуу юм.Дуучин нь би юм.Хөгжмөө явуулчих тэгээд жаахан чангалчих.Халхын сайхан хүүхнүүдээ магтан дуулая би.Гуравдахь хоног дээрээ явж байлаа.Сайн чанарын шарз Жинерва гэж сайхан амьтан.Сууж байсан хүн босож хармаар босоо байсан хүн явж харамгүй сайхан хүүхэн.Би гэж хүдэн будан бүрэн барангийн туйл.Бодол зарах хэрэгтэй байдаг.Тэр сайхан амьтанд.Галбирлаг сайхан биеээрээ намайг даллан байлаа.Гал улаан хүсэл биеээр минь юүлэн орж ирээд... Хормын газрыг хоромд нь бараад “ахиад зууг нэмүүхэн.хэлэлтгүй нэгийг” гэж хэлж амжсан байлаа.Жоохон хүлээ.Одоо юм эхлэнэ.Ай Жиневра үзээгүй хүн үзсэн гэж мэлзмээр.Даан ч худал бус нь энд миний дэргэд унтаж байгааг чинь үзэж байгаа хоёр нүдэндээ итгэх хэцүү.Айзам хэмнэл дундаа мансуурам тачаадам...би чамайгаа бичихийн тулд амраг минь ээ.Уучлаарай намайгаа би жаал гүнзгий сэтгэмээр байна.Гүехэн хиймээр байна.Би чинь.Хүн алаагүй хүн алаагүй шигээ хүнд алуулаагүй үхэхээс бусдыг үзсэн минь үнэн шиг түүнлүгээ учирсанууд минь тоогоо алдсаныг чи сая амслаа биш үү.Ай бас тэр сайхан амьтадаас дурдахгүй өнгөрөх минь эрийн ёсонд харш бусуу.Тиймээс бас л намайгаа уучлаарай.Нилээд юм ярих хэрэг гарна.Төрсөн тосгоноосоо л эхлэх хэрэг гарна.Дунд сургуулийн тавдугаар ангиасаа л амьдралын их туршлагаа наймдугаар ангийн эгчээр эхлүүлсэн минь яаж мартагдана гэж.Дотуур байрны зуугаад охидоос багагүйг нь тэнгэр харуулсан минь үнэн юм даг.Мөлхөх гэж нэг юм байсныг тэр үед багын найзтайгаа баталж явсан минь одоо тэгээд орчин үед байхгүй асуудал болж хувираа бизээ.Зэргэлдээ тосгоны байр.Юм үзсэн хүн үзэхгүй байж болно гэж яаж та нарын хэн нэгэнд бодогдох гэж.Бас л тэр тооны охид мөн нэмүүхэн тоогоор харуулдаг юмыг нь харуулсан байж таарна.Тэр асуудлаас болж байрнаас хөөгдсөн минь айл айлын хаалга нүдэх эрх чөлөөг минь эрхгүй өдөөж өгсөн минь лав л худал биш юм даг.Хог дээр үсрэхийн хажуугаар холион хутгаан хийсэн хүүхнүүдийн минь тоо эрс үржээд явчихна биз дээ.Тэр олон дундаа Амина гэж тосгондоо л тодорсон бүсгүй бие галбирлаг сэтгэлэг сайхан үзэмж яруу,эрийн чимэг,зүрхний шаналаан,нүдний баясгалан,халуун бие цогцост үзэсгэлэн төгс бүрдсэн нь зураг адил бүсгүй надад нэг байж билээ.Гамгүй хэрэглэсэн минь үнэн ч надад багшилж би сурсан шиг сурсан минь Жиневра...чиний дуу алдалт...Зам завсарын тааралдсанууд нь ёстой мэдэхгүй санах гэвэл таныг баал залхаах юм болно.Говийн голио шиг хагссан охид эмст буян үйлдэж явсанаа би л лав буруу гэж боддоггүй юм.Асар агуужим тал нутагтаа тал дүүрэн малны дэргэд уурга босгосон минь олонгүй ч жинхэнэ жаргалын ажил гэдгийг би мэднээ.Хоньд дуугүй л өвсөө иддэг юм даа.Энэ нь өвөг дээдсээс минь өвлөгдөн үлдсэн нэг соёлын ажил юм даа одоо чухам хоньны бэлчээрийн хувьд.Орчин үед уурга барихаа ч больж дээ харчуул залуус минь.Өтгөс өвгөс минь нэг хоньны захаас нөгөө рүү нь шуунагаа татаж ч амжилгүй мориндоо ташуур өгдөг байсым гэдэг.Бас нэг тонгорого түрүүлээстэй.Хэрэг болдог байсан нь мэдээж.Уурга бол бүр мэдээж.Сүүл үеийнхээр болчвол тийм асуудал хүндрэх талруугаа ороод явчихна шүү дээ болох цаг үе ирцэн юмаа даа.Цаг ч цагаараа байдаггүй гэдэг дээ.Мань ч одоо тийм нөхцөл байдлын сүүл үеэс мөчидхөн мэдэх гэдгээ мэдэх нэг нь мэднэ ч биз.Үгүй ч биз.Би нэг тийм зурвас үе дүр зурагны асуудал мэдэх юмаа.Тийм юм.

За түүхрүү яваад орцорхуу.Угсаа гарлаасаа л юм эхтэй шүү юмыг товч буулгасан нь зөвд талдаа гэж өөрт бууж байна.Манын дэлхийн талыг эзэлж явсан нь агуу сайхан монгол бүсгүйчүүдийн ач гавъяа гэдэг нь тодорхой.Хүчирхэг хүүхнүүд байж байж хүчирхэг хөвгүүд төрнө гэдэг нь маргах юмгүй байх.Тийм үсэрсэн цус тасарсан махны үргэлжлэл монгол сайхан бүсгүйчүүдийн түүх явж ирсэн замнал нь өөрөө сонин.Бага Азид МЭӨ 5-2-р зуун Амазон гэдэг ганц ч эр хүнгүй улс байсан юм гэдэг гинетикийн судалгаагаар тэндээс гаралтай гэдэг нь батлагдсан нь дэлхийд шуугиан тарисан байдаг.Хэрэгцээ гарвал хөрш зэргэлдээ улсынхаа эрчүүдийг дайлаар одож хангадаг байж.Зоригтой дайчин давшингүй чанараас нь болсонуу Македонийн Александр ч эзэлж зүрхлээгүй юм гэдэг.Байгаль дээр тэсч үлдэх гэсэн ойлголт бий.Нэг шуурганд хийсээд явчихгүйн тулд бөх үндэстэй мод байх шаардлага гарна.Тэгэхээр монгол бүсгүйн гень ховор бат нут үндэс угсаатай байгаа байж таарна.Тиймээс хүчирхэг монгол бүсгүйчүүд минь бахархам түүхээр баян юм.Тасарсан төрийг залгуулж явсан зоригт хатадууд Алунгоо, Өэлүн, Сорхагтани бэхи, Турхина, Мандухай Сэцэн хатан гээд ухаан төгс монгол бүсгүйчүүдийн түүх өнөөг хүртэл явж ирж.Би тэр хаан ухаан хатан ухааны юмыг нь мэдэхгүй юм.Хүний ухаан гэж нэг ухаанаар Бэгтэрийн ухаанаар л ярьж байгаа юм.Манай хаад хатдын салхи сарны явдал нээх тод үлдсэн юмгүй.Нөгөө Оросын сүрхий хатан хаан шиг тийм нь байхгүй байх.Монгол эрсийн гень бол мундаг нь батлагдсан.Үр удмаа үлдээх онцгой чадвараараа.Арван сая монгол бөмбөрцгөөр байна гэдэг ч үнэн.Улс амьтныг түйвээж цус сэлбэж явсан өвөг дээдэс минь бид цөөхүүлээ байдагийн учирч учиртай.Супер геньтэйгээ үлдсэн нь учиртай учиртай нь учиртай байж таарна.Уствал устах түүхийн нөхцөл байдал их байсан тэгээгүй.Энэ нэг талдаа монгол бүсгүйн ариун журамт байдал их нөлөөтэй.Хөлдүү гуяар нүдэлдээд ч болтугай гадны довтолгооноос хамгаалчдаг байсан гэдэг.Цэвэр ичэмтгий гэж ярьдаг.Энэ ч ултай үг ч тийм байх нь одоо цөөрч цаг үе нийгмийн асуудал байх.Эрс тэс уур амьсгал гадна гарч эр гэрт орж эм болж ирсэн охид хүүхнүүд маань биед хөнгөн нимгэн даашинз өмсч гуя хасаа гаргаад тэгтлээ их ариун цэвэр сахиад байлтай баймаар ч тийм нөхцөл байсан биш.Гэрийн зохион байгуулалт нэг дугуй гэрт дор хаяж таван хүн амьдрана.Эхнэр нөхөр хоёр үр хүүхдээ унтсаны дараа үйлтэй ажлаа хийнэ.Чанга дуугарч ч болохгүй юм болно.Биолиогын асуудал талаасаа байх ч үр хүүхдэддээ үлгэрлэх ёс суртахуун талаасаа.Зүгээр нүдээ аниад л эрийнхээ дор чимээгүйхэн шиг гиншин өнгөрч оргилон ирэх хүсэл тачаалаа эр нөхөр шүү юмнаасаа нуун боож бурангуй ёс бүдэг харанхуй ичэнгүйрлийн мананд эцгийн мундаг эрхэт ёсны дор мундарлагдан явж ирсэн монгол бүсгүйчүүдийн хувь заяа өнгөрсөн зууны сүүлч үеэс арай өөр болж ирсэн нь үнээн.Ноолорч ноохойсон хувцсандаа үүртэж арав гаруй хэл хүнд өмсгөл толгойдоо өмсч ар гэрийн нүсэр ажилд дарлуулж зөвхөн хүүхэд л төрүүлж өсгөх үүрэгтэй тулганы амсраас өөдөө гарч байгаагүй, дуртай нь ирж хүүхэд хийчихээд явдаг хэний хүүхдийг төрүүлсэнээ ч мэдэж амждаггүй тийм цаг үе байсаан.Нутгаас нутагт богтлогдон одож хүн хүний гар дамжин явдаг байсан эд бараа шиг тийм цаг байсан уу байсан.Наагуур түүхээр Монголд шарын шашин түгэн дэлгэрсэн гуравдахь дэлгэрэлтээр.Эрэмгий догшин монгол эрсийг шашны бодлогоор номхруулан бурангуйлж хүүхнүүд минь эр хүнгүй шахам болж гадна дотны доншуулчдын хүчирхийлэлд өртөж өнгөний өвчинөөр олон бүсгүй өнгөрч байсан түүх ч бий.Тачаадсан хүсэлдээ шатаж хүрээнд оргоносон хужаа нар, улаантан цагаантанууд, тэд лүгээ биеийг тушаасан сайхан монгол бүсгүйчүүдийн тухай хууч яриа дурсамж сэлт хаа сайгүй.Бөөсөө ч алж зүрхлэхгүй доройтож хүлцэнгүй ноомой шашинжсан алхай залхай болсон эрчүүдийнхээ ачаар өнгөний өвчөнөөр хуугаараа одох дөхсөн гашуун түүх ч бий.Энэ бүгдэд тэмбүүтэй богдын минь хувь нэмэр их буй.Баас шээсийг нь хүртэл богдын “догшин хар” гэж эм тан найруулан мунхарсан ард түмэндээ түгээдэг байсан гэдэг.Унгерний гавъяагаар хүрээ чөлөөлөгдөж, ар мөрөөр нь улаантанууд орж ирж, коммунизм, коментерн, их цаазлалт, эв хамт ёс, соёлын довтолгоо, бөөс хуурснаасаа салж, сардаа нэг биеэ угааж, хотжил үйлдвэржилт, эмэгтэйчүүдийн оролцоо тэгш эрх, ардчилал эрх чөлөө, /сэксийн ч бас/ товчдоо ийм.Өнөөдрийн өнөөдрийг явж ирсэн бидний сайхан монгол хүүхнүүдийн минь явдал суудал саараасаа сайн нь ихээ.

Би бээр болохуй бүсгүйчүүд лүү анхаарлаа хандуулж бичээд байгааг минь анзаар ч буй за.Маньд бас өвлөгдөн ирсэн салхи сарны явдлын тухай явган үг шог яриа их бий ч чухам бичиг судраар өвлөгдөн үлдсэн нь их ховор дээрийн монгол зураач урчуудын хана туурган дээр үлдээсэн зургууд мэр сийг бийгээс үзэхэд, ганц нэгхэн зохиол, судар бичиг лүгээ сэлтээс там тум бараглахад өөрийн үндэсний хэв маягт тохирсон, загас наадуулах урлагийн талаархи философи “хаа газар ч тийм” учир зүй юм бийг доторлох хүмүүс доторлох байх.Тэр лүгээ хандагдах гунхалзсан сайхан эгч нартай учир ч явлаа.Гантай жилийн хур тайлж... жаргалдаа мансуурсан бүсгүйн хайр баяр бахдал гэрэлтсэн харцаар шагнуулан сарны толионд гурван усны хорз шимсэн шиг, шанх үсийг нь илбэсэн шиг, хүлэг минь үүр цайхыг сануулан уяан дээрээс чимээ өгөхийг сэрэмжилсэн шиг... ахиад хэзээ морилох вэ гэсэн шунагдуухан асуулттай тулгарсан шиг... Уулзах болзоог халуун янаг тэврэлтээр товлон биесийг шунахайран... Шөнийн талаар дөрөө юун дээрээ давхиж явахад хөндий цээжинд ямархан хөгжим эгшиглэдэгийг одоо мэдэх, тэгж явсан одооны бацаан цөөн.Бага байхад нутгийн ах нар унь тоолох гэж ярьдагсан.Буруу тоолж балраад шанагатай уулзсан тухай ч юм уу.Оньс мултлах, чимээ өгөх, болзоо тогтоох, бараа нөмөрлөх, чингэлэг тэргэн дээр уулзах, банагт учрах гээд зүсэн зүйл юм ярьдагсан.Дээд түүхээсээ л чингэлэгэ тэргэний хацар гоо охидоос болж эрийн чадлыг үзэн самуун явдал түйвээж ирсэн түүхтэй сэнүү бид.Чингэлэг, бараа тэргэний болзоонд учирч явсан бүсгүйчүүдээ яаж мартана.Одоо л тийм бус болсон бусаас айл болгон уналага ачлаганы тэрэгтэй тэмээ малд хэрэгсэн нүүдэл суудлаа хийдэгсэн.Энэ бол дамаан залуу хөвүүд охид уулзахад их тохиромжтой газар болж ирсэн нь цаад түүхээс улбайтай юм даа.Болзооны од байрандаа ирэхэд зүрх баахан түгшингүй нойтон өвсөн дундуур чимээ сөрчлөн гүйдэгсэн.Болзоот амраг минь аядуухан мишээж угтах нь сайхансан, амьсгаа даран хором болохуй ойр орчны бараа босоод ирэх шиг айдас төрүүлдэгсэн.Тийн бие жаахан чичрээстэй охины мөрөн дээр нь зөөлөн үнсэж “хажууд чинь нөмөр нөөлөгтэй эр хүн байна” бүү ай бүү эмээ гэдгээ уруулынхаа хөдөлгөөнөөр мэдрүүлэхэд бие нь сулраад айсуу баярын зөнд сулдаа тавьж өгдөгсөөн.Саахалтын охин, аниа нар гээд одоо ч нэг гэгээн бодогддог ер бүгд дээ учралын уран эгшигүүд минь.Дандаа бас унь тоолох бүртээ амжилттай болж байсангүй минь бас үнэн шүү.Бүтэлгүйтэх юм бишгүй.Аав ээжид нь баригдчихаад нүүрээ түлэх шиг хэцүү юм за бас ховордоо.Яахав хар цагаан дуугүй мордоод давхиж болох ч үлдэж буй бүсгүйд минь хэцүү гэдгийг мэдэхийн дээдээр мэдэхийн хувьд арга сүвэгчилж ая эвийг нь олдог л юм даа.

Дунд сургуулиа төгссөн хийх ажилгүй шөрмөслөг ааг омогтой хэл ам хурц тахлай баньд хавь ойрны сум суурингаар бүтэн жил гул ранжиндахдаа яваагүй тэнээгүй, адал явдал зохиогоогүй байна гэж та нарын хэнд чинь бодогдох бэ надад хэл дээ.Надад хэлэх хүн олддоггүй юм.Нутагт минь тэр нэг жил залуучуудын уулзалт гэж хавь ойрноос хүн зон шаваастай.Дошин дээрээ байгаа хүн баахан давруухан байдгийг эрчүүл мэднэ.Баахан задруудуухан тэмцээн үзлээ.Үзэх нүдэндээ итгэх юм биш нас залуу цус шингэн дөнгөж л ургаж яваа бие хаа төгс намбалаг төрхийг хараахан олоогүй тогтож ядсан алаг нүдтэй охин зүрхийг минь зүсээд явчихаж билээ.Жаал ичэнгүй аальт харцтай нь яг тулгарчдаг юм байна.Харц дагууд нүдээ салгалгүй дагуу чиглүүд нүд цавчлаагүй ээ би хараастай... завсарлгаанаар дөхүү очиж сонтирхвоос тоож харах ёр алга.Гуравдахь хоногийн оройхон жаал бүүдгэр амьтан ахынд орж эгчээс хоол нэхвээс өнөөх гайхал чинь сууж байж таарваа.Аманд орсон шар тосыг хэлээрээ түлхэлтэй биш.Ашгүй бэр эгч “Бүжиг таанз орох юм байгаа биз дээ.Манай дүүтэй яваад ир” хэмээхдээ надад бас хонх уяхаа яаж мартахав.Дагуулаад гараад алхчихав.Яриа эхлэх гэж чухал философины асуудал байдаг даа.Зөв эхэлж чадвал зөвөөр дуусдаг л юм шүү гол нь тэр.Зөвөөр дууссаныг бодоход санадаггүй юм.Их л чимэг яруу гүн сэтгэлэгт сэтгэл татуу үг хэлсэн байж таарна.Элдэв хар хорын юм үзээгүй гэнэн ариун охид халамж талруу аядуу айльт болдогыг харчуул минь мэднэ дээ.Хэд гурав таанз эргэж шал товшихдоо чих ирвэгнүүлсэн хэдэн үг хэлчихээ мэдэлгүй яав гэж.Тэр нэг арван тавны сар мандсан цэлмэг шөнө сумын улаан булангаас олон эр сүвтний хар хорын нүдэн дээрээс тэр нэг ариухан амьтныг хөтлөн гарч явсанаа бодоход эрхгүй бардам сэтгэл төрдөг л юм даа.Зайдуухан талын гүнд тод улаан сарны туяанд торгомсог арьс нь юутай энхрий, юутай яруу, юутай амтлан ханашгүй, юутай гоёмсог харагдаж байсныг дүрслэн хэлэх гэвээс юутай их үгс дутна вэ.Онгон биеийнхээ хөндүүр зовинолыг тонилгуулаад сарны саруулд ассан тэр охиныг би хэзээ ч мартдаггүй юм.Намайг ч бас мартаагүй биз.Манай нэг яруу найрагчын ийм шүлгийн мөр “ Сураг алдарваас намайг
Сул талгаар бүү эр
Нялх охидыг онголсон газрын
Нил цэцэгсийн үнэрлэж яв !” Я.Б. хэмээсэн буй байдаг билээ.

Олон эрс цугласан газар хүүхнүүд гэдгэв чинь мөнхийн сэдэв.Мөнхийн хүсэл, мөнхийн яриа, мөнхийн мөрөөдөл байдаг билээ.Армид бол.Яаж янзалцгааж явсан, яаж баагталж явсан, яаж хоньны бэлчээр дээр уурга зоосон, яаж энэ тэндэхийн учралуудтайгаа учирч явсанаа цангаж хагссан эрчүүд ярихгүй байна гэж байдаггүй юм.Гурав дөрвөн зуугуулаа өдөр бүр яриад ч барагдах сэдэв биш.Тэдэн дундаа толгойд яригдах мэдлэгтэй нь байсан даа.Хийх ажлаар барагтай улс чинь өөр юу ярих вэ.Казарамд майхнаа босгож байгаад л шөнө туж бурцгаана даа.Сээтэн соотон хийгээд байгаа ахлагч хүүхнүүдийн аяыг аялахгүй байна гэж яаж байх бэ.Харуулын дарга ухаантай хүн дэл сул юм зээлийн айлуудын охид хүүхнүүдэд ахиухан түгээж тэр зүгээр ирсэн сул биеийг таалахгүй байна гэж үйлс нь хазайсан юм номонд байна гэжүү.Уулзалт учраанаар ирсэн охид эмстэй яриа хөөрөө өдөж агуу их туул голын агуу өтгөн бургаасан дунд руу зам тавихгүй байна гэж яаж байх юм бэ.Дарга цэрэгтэй баригдаж элэг дөрвөөр л мөлхчихгүй бол дэл сул орон зайг ашиглаж сурахгүй байна ч гэж юу байхав.Улсын үнэгүй обёъогтод үнэгүй тэжээлгэж хэвтэж байж.Гэхдээ жааны тусдаа асуудал гэдгийг мэдвэл зохилтой.Ном сонин нэмүүхэн уншдагийн хувьд тэр талын сонтирхолтой эрх мэдлээр том даргатайгаа баз ханьсуу байсны хэргийг ч нэг гаргасан талаараа дурдая.Гурван ээлжийн сувилагч эгч нарын нэг нь ажил даа ирсэнгүй хэд хоносоны асуудлын шугамаар тэр нэг өдөр өглөөн цугларалт жагсаалтан дээр ангийн захирагч шинээр ирсэн сувилагч охиныг танилцуулж бурханы хишиг буулгавай.Хороо цэргийн эм хүйстэн урдуураа гаргахгүй юу л бол юу ч хийчихээр мэдэх олон эрсийн нүдэн дээр шүү.Хажууд камаандтай салаа цэрэг минь худал хэлсэн хүнд бүгд нэгэн зэрэг күд гээд шүлсээ залгиж байсан нь мэдэгдэж байсан, тэр өдрийн оройноос эхлэн зүгээр байсан цэргүүд бүгд өвчтэй болж эмнэлэгийн хаалгийг ээлж дараалан элээгээд болохоо больсон, хороон жижүүрт баригдаж ухнуудаараа дуудуулж өвлийн тэсгэм шөнө ротоороо зогстол нь, хэдхэн сар ажлаад олон эрсийн шунаг явдал яриа хөөрөө хов жив сэлтээс залхсануу яасан, яваад өгсөн “тийм нэг” сайхан амьтантай учир ч билээ би.Хэд хоног янз байдлын ажиг сураг явдал хийц алиа занг нь судалсан шигээ нам уядуухан эмнэлэг энэ тэрээр толгойгоо ч цухуйлгасангүй над шиг амьтантай учрана гэдгээ зүүдлээ нь үгүй явсан бүсгүй амьтныг судлан тандаж байлдааны нарийвчилсан төлөвлөгөө боловсруулж билээ би.Төлөвлөгөөн дагуу ажиллаж хороо цэрэг эрсээс хэн нь ч дөхөж амталж эдэлж чадаагүй тийм нэг давшилтанд орж амьд мэнд гарч ирж онжавууддаа шүлсийг нь гоочтол атаархлын дээд цэгийн аагт нь тултал ярьж өгч явсан толгой билээ би.
Нөгөө сонирхол нийлэгдүү яриа эвлүү даргаруугаа явж орцлоо.
-Чөлөө юу? гэж байна.Үгүй гэлээ.Би чөлөөтэй чөлөөгүй зэсэнд жаалдаг хүн гуйх юу байхав.Нэг л хэлж болдоггүй даргаа ойрноос бие өвдөөд бөөр жоохон тийм байна.Хэлээд тавьчлаа.За яахав хэд хоног хэвтлээ гэхэд салаа чинь юу болох юм.Салаа манаа халагчид даатгачина
-Болох юмуу ?.Салаан захирагч чинь яах юм.Захирагчтайгаа учраа хэлээд хэвт гэлээ.Уухайн тас юм боллоо.Аль хэзээний салаан захирагчтайгаа ярих юмаа, салаан захирагч намайг мань даргалуу явуулчих юмыг зохицуулж дөнгөсөн байлгүй яахав.Хоёр шинэ цэрэгтэй ордог юм нэг өрөөнд.Нөгөө хоёроо нөгөө өрөөлүү шилжүүлчихээд тор ном орон доогуураа шидчихсэн нэгийг нь уншмар аядавч нүд харахгүй сэтгэл тогтож өгөхгүй хаа хол нөгөө бүсгүйн зүгтээ төв чигийг олон бясалгалын хэлбэрт шилжэнэ бусуу.Яаж вэ.Яаж танилцах яаж яриа өдөх цаашилбал яаж гээд асуудал ар араасаа хойно хойноосоо хөврөөд тархи минь гэрлийн хурдаар ажиллаж байгаа нь гайхмаар ч юм шиг.Хорин хором болтол хоол барьсаар тэр минь аядуухан намуухан төрхөөрөө ороод ирсэн нь одоо ч нүдэнд харагдаж сэтгэлд халуун янаг төрхлөгөөрөө байна.Заримдаа ер нь бол тийм сайхан амьтныг бусад цэрэг /тухайн нөхцөлд тийм байсан хэрэг/ шиг харж гөлрөөд учиргүй нялуун төрх гаргаад дэмий байдаг юм.Үл тоосон байдалтай байх хэрэгтэй байж эмзэг цэг нөхцөл явдлыг барьж уургалах гэгч урлагийг хэдэн цаас эргүүлж явсаны хувьд уншаад олоод мэдчихээ мэдэлгүй дээ.Ерөнхийдөө зайнаас хэтэрхий өөрт нь татагдаад араас нь төвөг шөвөг удаад байвал.Бусад шиг сонь татахгүй тэр бүсгүйн хувьд ер ч тийм бүсгүйчүүд тийм байдаг.Тэнд чинь ихэнх нь над мэтийн арав төгссөн гарууд.Тусгай дээд боловсрол олсон бүсгүйд харагдах эрс цөөхөн байсан нь мэдээж.Ангийн номын сан миний номын сангаас дээр ном цөөнтэй соёлын доголдолгүй ч гэлээ гэсэн миний номууд түүний уншаагүй номууд уншдаг байлаа гээд анагаахын номнуудаас юу их шалиа байжуу байж таарна даа.Харихдаа нэг ном авч явдаг болсонсон.Тийм нэг залуу /өөрөө ч өвөрт минь хэвтэж байхдаа тэр гажиг байдалд чинь татагдсан юмаа хэмээн/ өөрийг нь бусад эрчүүлд шиг хандал үүсгэхгүй байхаар гайхал төрнө шүү дээ.Бас чиг дүр царайгаар одоог бодвол цэмцийсэн залуу байсан минь анхаарлыг нь татахгүй байсан байж болно ч гэлээ.Нээх гологдох нь бас юу юм байсан шүү юм шүү.Хэд гурван үг солих уншсан ном энэ тэр ярилцах ер нь бол жоохон өөр хорин гурвын их бууны хол тусгал дээр хараалсан тийм нэг харьцаан дээр ирээд гох дарах хүртлээ үргэлжилж байгаа оносон минь одоо бас дурсгалтай л байдаг юм.Урт шулуухан үснэрийн үнэрт мансууран шанхны туг үсийг чихнийх нь араар оруулахдаа үзэсгэлэн гоог нь үнэн яруу хэлж, шүүслэг ягаан уруулыг нь шимэн намар оройн тоорын өнгө ягаахан сарнай цэцгийн өнгөтэй найрсан буусан мээмнийх нь товчоор оролдон... Нэгэн жилийн хорь хоногийг хосгүй сайхан өнгөрөөсөн хоёр нүдний мэлмийнд үлдсэн тод үнэн зураг чинь бүдэгрээ нь үгүй амраг минь эр цэргийн дурсамжыг минь чимэн их л уясуу гэгээн яруу талбиу дурсагдах нь мөнхийнх билээ.

Хот хүрээ гэж холион бантангийн газар.Хогийн шарилж, хосгүй вансэмбэрүү ч ургадаг, гуринхтсан ноход, элдэв зоолсон ноход ч байна, өлөн нохдын өөдөлдөг газар, там диваажингийн зааг өмхий ханхалсан өгөр газар, агь зандан ургасан аятайхан газар, хүний зовлонг хүүдийлсэн хүүрийн газар, гудран унаж буй дүр төрх нь гудамнжны ядуусын зүрхэн дундуур замхарсан газар, гудран сэргэж буй дүр төрх нь баячуудын халаасан дундуур замхарсан газар, уур омог, урин тачаалын уудам орон,хогийн шаарнуудтай хогтож болдог газар, хүний хүүтэй хүнсэж болдог газар, буг чөтгөртэй учирч болдог газар, бурхан богдуудтай тааралдаж болдог газар, танилын олон, танилгүйн олон газар, хүн ч байна хүн бишүүд нь ч байна.Замаа засаж явбал замаар явж болдог янзын газар.Үхэж болох байсан үхээгүй минь.Энэ мөрөн дээр явна уу.Үхэх болоогүй гээд үг үүсгэж утга уяж сэтгэлэг сэтгэж саналага санаж сац явдлаа саадгүй уран жороо хүлгийн явдлаар урин сэрээж дуудсуу би.Зампий явдлаар замнасан газар минь сайн ч байна муу ч байна.Сайхантай ч муухайтай ч нь үг үүсгэж үйлдэлд хувиргаж явсан минь.Юутай их бэ.Бурхан минь.Тоочиж яаж барна бэ.Энд найз нөхөд элдэв танилууд элдэв бүсгүйчүүл түүнлүгээ учралдан яваар одсон үнсээр хийссэнийг хэлж барамгүй минь ихийн тулд дор базан бария хэмээхдээ товчитгон буулгасууд иймсэн.Би бээр олон хамарсан цуваа тэргэний араас орж байгаагүй минь хаа газрийн явдалд байхгүй минь үнэн билээ.Бас журам сахилийг барих гэгч нь хойд хар овоохойн эзэн Номун хан дээр бодолтой очихоос болохгүй гэх урьтал санааг төрөгддөг болсон нь мундар явдлын минь хазаарыг татан ирэхүй нь ихдээ талдаа талаар болсон минь журмыг бататган нэгэн бүсгүйд биеийг бас тонилгон хичээн барих ёстой нь дэгтэй тустай юм гэдгийг ойлгон сэтгэх болсон минь бурхан зүг оройдоо зөвийг тунгаан олсонтой дүйн буух нь зөвийг эедүүлэх сэтгэлийн орныг хэн хүнд цэлмээн байвал болох нь тэрээ.Энэ бол гэмийг үйлдэх гэхээс илүү.Гэмийн орныг засан үйлийн үндсийг сайнд урвуулах гэсэн хичээлтэй агаар нэгэн буйд хэн хүн бас урьдын явдлыг сайн үйлийн урвалаар бодон нутад хандалыг үүсгэвээс урьдын олон гэм нүглээ цайрсанд тооцон хүслийг барин хяслыг тэвчин явах сайн явдлаар замнасуу би.
Бас л жоохон явалтай.Би бээр ажил мэргэжлийн онцлогоос шалтгаалан тэр талын ая дан, дан өнгөөр давхар өнгийг зураглан дор хоёр хэсэг санааг чуулбарлан буулгахгүй болохгүй нь.Нэгдүгээр нь.

Урлаг гэгч субботникоор хийдэг ажил биш гэдгийг хэлбэл ад нь хөдлөх хүн зон үгүй биз.Тусдаа хувь ажил мэргэжил авъяас билгийн хувь хүний ганцаарчилсан субботник гэвэл одоо зөв болох юм.Тийм ажлийн онцлогоор надад миний мэлмийд өртсөн зуруулсан цөөн бус охид бүсгүйчүүдийн яруу алдарыг дурдахгүй өнгөрч болохгүй.Газрын дээр тэнгэрийн дор байж боломгүй юмаа надад хувьд.Энэ зүг тийш сэтгэл хөдөлгөсөн учралуудаа тоочоод яалтай зотон даавуунаас минь харсан нь илүү шудрага үнэн бодитой болох нь тэнгэрийн санаа юм.Тийм миний ажил юм.

Охид ариун бол төр ариун гэдэг.Энэ үгийг би таалдаггүй юм.Төр ариун эрчүүд ариун чин журамт бол эмс охид минь тийм байх бусуу.Өнөөгийн ил задгай салхи сарны явдал хэрээс хэтэрсэн нь үнэн ч эрчүүд минь явдал замаа цэгцэлж сайхан монгол бүсгүйчүүдээ авч яваасай.Бүсгүй хүн гэдэг эрийн нөмөр нөөлгөн дор л байхаар заяагдсан уяхан яруу амьтад.Урмаар тэтгэгдэж хайр халамжаар жигүүрлэж байдаг улс.Арчтай амьдралтай явбал.Үзэсгэлэн төгс бүрдсэн нь өөр хаа ч үгүй монгол бүсгүйн цог жавхлан нь өнгө тунамал болж.Үр хүүхэд удам судар улс орноо эхийн элбэрэлт сэтгэлээр аргадан бүүвэйлж үеийн үед цагийн цагт мандуулж явах нь мэдээж хэрэг.

Уулзаж учирч явсан сайхан амьтадыг дурсаж эрийн ёсоор хүндлэн биширч сайныг ерөөж явдагыг минь буруутган нүгэлд тооцох нь өөрөө нүгэл байлаа гээд хүндэтгэн үзэх хүнд нүгэл биш л юм бол тийм сэрэгдэл тэдэнд маань үлдээгүй үлдээгээгүй гэдэгтээ эргэлздэггүй минь эр болж төрсний бахархал билээ.Яг л Занабазарын цагаан дарь эх шиг хиргүй ариун биеэ үлдээж одсон охидын үнэр одоо ч хаа нэгтээ биенээс минь үнэртэж...ногоон дарь эх шиг бие галбирлаг төгс бүрдсэн намба төрх айл ялдам уран мишээлт уяхан сэтгэлт үеийн бүсгүйчүүд, эгчмэд бүсгүйчүүд гээд, атар онгон талын үнэр ялдам цэцгүүдийн бал бурманд эрвээхэй эргэлдсэн хүсэл минь та нарийнх, та нарийн энгүй сайханд шүтэн шүжирсэн минь цэлмэг хөх тэнгэрийнхээ дор ээтэн гутлыг эзэгнэн төрсөн эр миний эр хүн болж төрсөний дээд зол заяа гэдгийг.Золбоо хийморийн цог заль бдарсаар байгаагийн шалтгаан ч.Эрчит давалгаа хуй салхи та нарийн зүгээс ирэх тоолон босоотой байдаг улаан дарцаг минь одоо надад тэгж хэлээд байна.Жиневра...

Үргэлжлэл бий...

Хас Бэгтэр

                                                  “ Ертөнцийн мөхөл ”       3647 он

                                                               

                                                                  1

-Ургуулан бодохуй-

“ 3797 он ертөнцийн төгсгөл “      Nostradamus

-Харин хүн төрлөхтөн.

Философи ярих уу.Үгүй дээ хоцрогдсон сэдэв.

Тэгвэл улс төр ярих уу яршиг даа.

-Хөөе ингэхэд манай нөгөө одон оронч хаачсан вэ ?

АЕКО хот руу чуулганд явсан

-Юун чуулган ?

Яагаав нөгөө л айхтар сэдэв

-Аа нээрээ тийм

Тэгээд өөр гариг дээр амьдрал байгааг баталсан хэрэгүү  ?

-Тиймээ одоо ганцхан тэр гариг руу Сансрын хөлгөөр хүн илгээх л

Бид өөр гаригт очиж амьдрана гэхэд нэг л итгэмгүй

-Тэгээд яах гэж ? Бид энэ дэлхийтэйгээ сөнөх гэжүү

За за маргахаа болъёо

Тэр сансарын хөлөг чинь тэгээд хэзээ нисэх хэрэг вэ ?

-Ирэх сард

Хэзээ эргэж ирэх вэ ?

-100 жилийн дараа

Эх дэлхий маань 150 жилийн дараа мөхнө.

Хэрэв тэд эргэж ирээд

Бид тийшээ нүүвэл 50 жил бага хугацаа биш үү

-Үгүй дээ амжина.100 жилийн дараа бид техник технологийн бүр ч илүү дэвшилтэд хүрнэ.

100 жилийн дараа  бид амьд байхгүй шүү дээ.

-Бидний үр хүүхэд ,үр удам маань амьдарнаа тайвшир.

За за больцгооё.Наад урдахаа уу...

                                                          

                                                                    2

... Сэрж ядна.Нүдээ нээлээ.Гадаа үл мэдэх чимээ.Босож уух юм хайсан боловч юу ч алга ширээ сандал бүгд алга. Хоёр найз нь ч алга.Гэр гэртээ очиж унтцгаасан биз.Цонхоор харлаа юу вэ ??...Хоёр нүдэндээ итгэсэнгүй.Үл таних хувцас хунарчгүй хүмүүс гудамжаар алхана.Хачин хэлбэр дүрс хийцтэй барилгууд.Утаа ч үгүй машинархуу юмнууд гудмаар өнгөрнө.Тэр байтугай хүмүүсийн царай зүс...танил юм юу ч алгаа.Үл таних орчин ...Үл таних орчин.Энэ чинь юу вэ ? Би зүүдэлж байна уу? Зүүдэлж байна гэжүү гэж өөрөөсөө асуулаа.Толинд харлаа.Царай зүс нь хэвээрээ нүд нь жаахан хавджээ.Би зүүдлээгүй дээ.Гадагшаа гүйн гарлаа.Үл таних этгээд хачин хувцастай хүмүүс үл таних орчин.Энэ чинь юу болж байнаа.Гудамжаар холхих хүмүүс Петийг гайхан харж өнгөрцгөөнө.Хачин хэлбэр дүрстэй машинархуу юманд хүмүүс сууцгаан одно.Пет гайхан балмагдахын эрхээр гудманд яваа хүнээс юм асуусан боловч тэр юу ч ойлгосонгүй бололтой толгой дохино.Түүний хэлж ярьж байгаа үгсийг Пет ойлгосонгүй.Бүүр балмагдаж орхив.Этгээд сонин хэлбэр хийцтэй аврага барилга байгууламж,таньж мэдэхгүй хүмүүс ...үл ойлгогдох хэл яриа.Бурхан минь юу болж байнаа хэлээ ч...Пет сөхрөн суулаа.Тэрээр тэнгэрээд харж урд урдаасаа ихээр хачин ихээр гайхав.Тэр эв хавгүй хэлбэр дүрстэй хачин хар юм чинь юу Нар уудаа.Петийн дотор харанхуйлж...

                                                                     3

Золгүй Пет 100 жил нойрсжээ.Түүнийг сэрэхэд танил юм юу ч угтсангүй.Танихгүй хүмүүс танихгүй орчин.Тэр байтугай танихгүй нар угтжээ (хамгийн гайхмаар нь) танил нөхөд аав ээж амраг тэр нь ч алга.Танил юм гэж юу ч алга.Золгүй амьтан.

Пет сэргэлээ.Урьдын адил гайхан балмагдсангүй.Тэр зөвхөн чөтгөр шулмын оронд ирсэн мэт санана.Петийн зүрх шимшрэн байлаа.Бурхан минь надад туслаач.Би найз нөхөд Аав ээждээ амраг хонгортоо очмоор байна.Тэрээр өнөрснийг санахыг хичээсэн боловч толгойд нь юу ч орж ирсэнгүй.Гагцхүү бурхан минь надад туслаач гэсээр л гуйвж дайвж явлаа.Эргэн тойрны нөгөө л танихгүй орчин.Тэр золгүй амьтан явсаар Перамид хэлбэртэй байгууламжинд тулж ирлээ.Тэр хананд хас...хас...тэр тэр латин үсэг.Пет тогонд цохиулчихсан юм шиг гүйн орлоо.Сүрлэг тансаг нэгэн аялгуу.Энэ чинь Бетховен.Бетховены IХ симфонь...Тэр зураг чинь Пушкин.Тэр цаадах нь Чингис...сэтгэл нь ихэд хөдөлжээ.Энд Бетховен IХ симфонь эгшиглэж байна.Пушкины тансаг яруу шүлгүүд сонсогдож байна.Ямар аугаа вэ.Тэр Жокандо...Тэр Давид...тэнд түүхэн он дарааллын бичиг Орос,Англи,Франц,Хятад,Испани,Монгол,Япон...хэлээр.Пет алмайран уншлаа.

...

3647 он.Аккара гариг руу Сансрын хөлөг хөөрөв.

3699 он.Дэлхийн улсууд нэгдэв.

3749 он....

3749 он.3749 он гэж үү.

Аккара Сансрын хөлөг ,хоёр найз,хундага дарс өнгөрсөн явдлыг санаад Пет аянганд цохиулчихсан юм шиг хачин их айдас хүйдэст автав.Бүх юм тодорхой.Би тэгээд 100 жил нойрсчихлоо гэжүү.Хоёр найз,танил нөхөд,төрөл садан,амраг бүсгүй минь бүгд байхгүй гэжүү...

Бодь модны дор гансран зогсоо Пет шиг золгүй амьтан энэ орчлонд байсангүй.Ямар аймар тарчлаан бэ.Петийн сэтгэл айдас хүйдэс тарчлаан тэр гансран байгаа золгүй хүнд амьдрах итгэл байна гэжүү.Петийн ганц хүсэх юм үхэл.Сэтгэл зүрхээ урах тэр тарчлаан айдас хүйдсийг дарах шидэт эм үхэл үхэл намайг аваач.

                                                                                4

Үхэгсэдээ оршуулж байна.Уйлахын оронд инээмсэглэцгээнэ.Уярах өрөвдөх хүний тэр эрхэм чанарууд үгүй болсон гэжүү.Хүмүүс үхэгсдээ инээж үднэ.Пет өвгөн л сэтгэлдээ ганцаараа уйлах ажгуу.Пет өвгөн сэтгэлээр унасан үедээ “Дэлхийн музейд” ирж сэтгэлээ тайтгаруулна.Бетховены симфонь сонсож эрч хүчээ авч Пушкины шүлгүүдийг өөрөө өөртөө уншиж өгч бүр уйлдаг байлаа.Үл ойлгогдох бичиг хэл нь дэлхийн ууган үндэстний Монгол хэл юмсанж.Зуухан жилийн дотор бүх юм ингэж хурдан өөрчлөгдсөн гэжүү.Пет өвгөн заримдаа гайхдаг байлаа.Хүмүүс ном уншихын хооронд мэдээлэл л цуглуулна.Ном хэмээх хүн төрлөхтөний оюуны их бүтээл зөвхөн “Дэлхийн музейд” л хадгалагджээ.Тэр байтугай Эйнштейний “Харьцангуй онол”Архимед,Ньютаны хуулиуд,Дарвины онол,Буддын соёл зөвхөн дурсгал болон хадгалагджээ.Хүмүүс зөвхөн сансарын эрин зуунд л амьдран байлаа.Эрин их нүүдэл эхэлжээ.Хүн төрлөхтөн эх дэлхийгээсээ нүүж байна.Эх дэлхийн маань оршин байх нас нэгэнт дуусжээ.Харин хүн төрлөхтөн оюун ухааны ачаараа сансарын уудамд мөнх амьдрасаар.Хүмүүс эх дэлхийгээ орхин өөр гариг руу.нүүдэллэж байна.Харин Пет өвгөн л ганцаараа явахыг хүссэнгүй.Хойч үеэ үдэж Пет өвгөний хэлсэн үг энэ байна.

Би явахгүй.Би эх дэлхийдээ үлдэнэ.Би эндээ эх дэлхийдээ үлдэнэ.Хойч үеийг минь сайхан амьдруулахыг бурханаас би гуйна.Аугаа их өнгөрсөн үеэ хайрлаж яваарай үр сад минь Бетховныг мөнх эгшиглүүлж,Аугаа их Пушкиныг уншиж,Чингис хаанаа дурсаж яваарай.Эх болсон дэлхий маань сөнөсөн ч хүн төрлөхтөн мөнх үлдэнэ.Хүн төрлөхтөн үүрд мөнх.Пет өвгөн үр хойчыг үдэж мөхөж сөнөж буй дэлхийн хамгийн сүүлчийн модны дор өвдөг сөхрөн сууж өнийн явдлыг дурсаж нулимас бөмбрүүлж байлаа.Эргэн тойрон сөнөж буй орчин гагцхүү мөнх тэнгэр л цэнхэртсээр авай.

                                                                                                                  

                                                                                                         2004.05.11-16

Бичиг ном цэгцэлж байтал бүүр алин дивангарийн нэг ийм хөөрхөн бичвэр байхаар нь сийрүүллээ.Хөөрхөн л юм.Ганц цэг таслал өөрчлөлгүйгээр шүү.Одоогийн солиот Бэгтэрийн ганц үг үгүүлбэр нэмэгдвэл хог болж хувирна шүү дээ гэж бодоод бас нэг хоёр хөөрхөн шүлэг байна дор буулгая.

Балчир сэтгэхүй- Балчир шүлгүүд

Алсад цэнхэрлэх уулс

Гүн шөнийн оддыг

Амьсгаа даран ширтдэг би

Чив чимээгүй таашаал

Сэтгэл гэгэлзүүлсэн аяс

Миний сэтгэлийн жаргал.

“Үгсийн амууг тариалагч учраас үхэхгүй би үүрд амьдрана” Фирдосу

Фирдосу үхээгүй,үлчирч муудсан биеэ авсанд оруулж

Үзэл санаагаараа нь өнөө харин од болон гялалзана

Явуу үхээгүй ээ

Яруухан уянга.сэрэл мэдрэмж нь

Ганц агшин-Шүлгэндээ үлдсэн

Балбар найрагч үхээгүй

Омог бадрангуй дүр зураг гэгээн хүсэл

Өнөөх-Шүлгэндээ үлдсэн

Би магад үхнэ

Бие маань үхнэ

Бие маань хумхын тоос болно

Харин ганц энэ агшинд л би үлдэнэ.

Иймэрхүү хөөрхөн хөөрхөн юм бичдэг л байж дээ чааваас.Гүй ээ тэгээд доог тохууны л юм болох болохуй юм хуна тамина ичихгүй улайхгүй л тавьчлаа шүү.Гүй ээ тэгээд учиргүй том юм яриад аманд том салаавч өмхүүлчих гээд байдаг .Зарим нэг хүн зон нигуудыг хүн зон нигуу болоогүй байхад нь салаав ч шиг юм бичиж явжээ хөөрхий.Хэ хэ